Μελέτη της εξέλιξης του περιβαλλοντικού αστικού τοπίου στον χώρο και τον χρόνο ως εργαλείο για την εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία. Η περίπτωση της Αλεξανδρούπολης.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 2015 - Κοινωφελές Ίδρυμα Ι. Λάτση

Ομάδα Μελέτης

Αναστασία Δημητρίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Επιστημονικά Υπεύθυνη

Αλέξανδρος Θεοδωρίδης, Επίκουρος Καθηγητής

Ίκαρος Μαντούβαλος, Επίκουρος Καθηγητής

Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης


Σκοπός της μελέτης είναι η εξέταση των οικολογικών, ιστορικών, κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων στον χώρο και το χρόνο και η ανάδειξη της σύνδεσης τους με τη διαμόρφωση και εξέλιξη του περιβαλλοντικού αστικού τοπίου ως εργαλείου για την εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία. Η μελέτη εστιάστηκε στο παράδειγμα της πόλης της Αλεξανδρούπολης. Καταγράφηκε το περιβαλλοντικό τοπίο της πόλης στον ιστορικό χρόνο, από το 1920 (έτος ενσωμάτωσης στο ελληνικό κράτος) έως το 1974 (πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών), και διερευνήθηκαν οι διαδικασίες εκείνες διαδικασιών μέσα από τις οποίες δημιουργήθηκε, εξελίχτηκε και διαμορφώθηκε το αστικό περιβάλλον της πόλης -ο σχεδιασμός, η διαχείριση και η πολιτική που εφαρμόστηκαν για την οργάνωση της- και το ιστορικό-κοινωνικό-οικονομικό πλαίσιο στο οποίο συντελέστηκαν οι διαδικασίες αυτές. Για τη συλλογή του υλικού της έρευνας διενεργήθηκε επιτόπια μελέτη ποικίλων αρχείων, τα πλείστα από τα οποία και ψηφιοποιήθηκαν. Συγκεκριμένα καταγράφηκαν στοιχεία από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στην Αλεξανδρούπολη, στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στην Κομοτηνή, από τα Κέντρο Ιστορίας της Θεσσαλονίκης. Μελετήθηκε το αρχείο του Δήμου Αλεξανδρούπολης και ψηφιοποιήθηκαν οι αποφάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου για τα έτη 1947-1974. Παράλληλα συλλέχθηκαν στοιχεία από το αρχείο της Πολεδομίας του Δήμου Αλεξανδρούπολης, του Υποθηκοφυλακείου Αλεξανδρούπολης, και του Τύπου κατά την περίοδο μελέτης. Επιπλέον συλλέχθηκε φωτογραφικό υλικό από ιδιωτικά αρχεία που σχετίζονται με τοπία της πόλης και άλλες ανθρώπινες καθημερινές δραστηριότητες και συνήθειες Μέσα από τη μελέτη του υλικού που συλλέχθηκε προσπαθήσαμε να εντοπίσουμε και να καταγράψουμε στοιχεία που αφορούσαν την πολεοδομική εξέλιξη της πόλης, τις χρήσεις γης, την πληθυσμιακή εξέλιξη και τη σύνθεση του πληθυσμού, την οικονομική και γεωργική δραστηριότητα της περιοχής μελέτης. Προσπαθήσαμε να αναδείξουμε τον τρόπο που οι ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της περιόδου μελέτης επηρέασαν την επιλογή των χρήσεων γης για την κάλυψη των αναγκών κάθε εποχής και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του περιβαλλοντικού τοπίου της πόλης.

Ο ιστότοπος βρίσκεται σε εξέλιξη


Περιβαλλοντικό τοπίο

image

Τοπίο: Το δέλτα του Έβρου. Πηγή: Ομάδα εργασίας


Το έδαφος, η γεωμορφολογία, η βλάστηση, η πανίδα και η ανθρώπινη δραστηριότητα αποτελούν βασικά στοιχεία του περιβαλλοντικού τοπίου. Τα στοιχεία αυτά βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση μεταξύ τους, αλληλοσυσχετίζονται και μετεξελίσσονται στο χρόνο. Επομένως, ο χαρακτήρας και η μορφή του τοπίου μιας περιοχής είναι αποτέλεσμα της δράσης και αλληλεπίδρασης των φυσικών και ανθρώπινων παραγόντων.


Κυρίαρχος παράγοντας που προσδιορίζει το βαθμό εξέλιξής του περιβαλλοντικού τοπίου αλλά και το διαμορφώνει, είναι η ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία αποτελεί ταυτόχρονα στοιχείο του τοπίου και παράγοντα αλλαγής του. Με τον όρο ανθρώπινη δραστηριότητα εννοούνται όλες οι ενέργειες των ανθρώπινων κοινωνιών που αφορούν την οργάνωση και κατανάλωση του χώρου για την κάλυψη των ατομικών και συλλογικών αναγκών και τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής.

Η οίκηση του χώρου, η πυκνότητα του πληθυσμού, η οικονομική αξιοποίηση των περιβαλλοντικών πόρων,, οι χρήσεις γης είναι μερικές από τις συνδηλώσεις της ανθρώπινης παρουσίας, που κρυσταλλώνουν αλλά και μεταβάλλουν το αστικό τοπίο στο χώρο και το χρόνο .

Οι ανθρώπινες αυτές δραστηριότητες συνδέονται αφενός με τα φυσικά στοιχεία που ενέχει το περιβαλλοντικό τοπίο και σχετίζονται με την οικολογική διάστασή του και αφετέρου με την ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών και τις συνθήκες εκείνες που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωσή της, παράγοντες που συνιστούν την πολιτισμική και κοινωνική διάσταση του περιβαλλοντικού τοπίου.

Οι ανθρώπινες κοινωνίες, αξιοποιώντας τη φύση και τους φυσικούς πόρους, διαμόρφωναν το δικό τους περιβάλλον, προσαρμοσμένο στις ανάγκες κάθε εποχής. Καθώς οι απαιτήσεις και ανάγκες των οργανωμένων κοινωνιών αυξάνονται διαχρονικά, ο άνθρωπος ασκούσε πιέσεις στα φυσικά συστήματα προκειμένου να τις καλύψει. Η διαμόρφωση του περιβάλλοντος του ανθρώπου, με τρόπο ώστε να καλύψει τις ανάγκες και να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του δεν έγινε χωρίς προβλήματα για τον ίδιο και τους φυσικούς πόρους. Από την απαρχή της ύπαρξής του, ανέπτυξε δραστηριότητες απαραίτητες για την επιβίωση του, με τις οποίες τροποποίησε το φυσικό περιβάλλον σε πολλαπλά επίπεδα. Από τη λίθινη εποχή, την εποχή του χαλκού και του σιδήρου μέχρι την οργάνωση των πρώτων αγροτικών κοινωνιών και πολύ πριν τη βιομηχανική επανάσταση, ο άνθρωπος αντλούσε από το περιβάλλον φυσικούς πόρους και παρέμβαινε στα φυσικά συστήματα τροποποιώντας τα, προκειμένου να είναι περισσότερο αποδοτικά, ώστε να καλύψει τόσο τις βιοτικές ανάγκες του όσο και εκείνες που επιβάλλονταν από τις κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες της κάθε εποχής. Προς την κατεύθυνση αυτή, άλλοτε κατασκεύαζε έργα με διαχειριστικές προσεγγίσεις και πρακτικές καλά μελετημένες και άλλοτε όχι .

Οι επιλογές των αναπτυξιακών διαδικασιών που κάθε φορά εφαρμόζονται από την κοινωνία, οι οικονομικές και πολιτικές επιδιώξεις καθορίζουν σημαντικά το βαθμό στον οποίο ασκούνται οι 'πιέσεις' στα φυσικά οικοσυστήματα και τους φυσικούς πόρους και την εξέλιξη του περιβαλλοντικού τοπίου . Οι σύγχρονες κοινωνίες αναγνωρίζουν ότι η μείωση των πιέσεων αυτών είναι δυνατόν να επιτευχθεί με την εφαρμογή αναπτυξιακών διαδικασιών στην προοπτική της αειφόρου ανάπτυξης, που να υποστηρίζει την άρρηκτη σύνδεση της ανάπτυξης με το περιβάλλον με γνώμονα τα όρια που θέτουν οι οικολογικές διεργασίες εντός και μεταξύ των φυσικών συστημάτων .

image

Τοπίο: Το δέλτα του Έβρου. Πηγή: Ομάδα εργασίας


Ο σχεδιασμός και η διαχείριση του περιβαλλοντικού τοπίου αποτελεί βασική επιδίωξη της περιβαλλοντικής και αναπτυξιακής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην κατεύθυνση αυτή η Ευρωπαϊκή Ένωση θέσπισε ένα ιδιαίτερο πλαίσιο προστασίας του τοπίου, σε συνδυασμό με την πολιτιστική και περιβαλλοντική σημασία του, που περιλαμβάνεται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για το Τοπίο, με την οποία το 2010 δεσμεύτηκε η Ελλάδα. Ευρωπαϊκή Σύμβαση του Τοπίου (ΦΕΚ 30/25/2/2010

Σύμφωνα με την σύμβαση αυτή, το περιβαλλοντικό τοπίο αναγνωρίζεται ως σημαντική συνιστώσα για μια ανάπτυξη «βασισμένη σε μια ισορροπημένη και αρμονική συσχέτιση κοινωνικών αναγκών, οικονομικής δραστηριότητας και του περιβάλλοντος ».

Όπως ειδικότερα αναφέρεται στη σύμβαση αυτή: «το τοπίο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο δημόσιου ενδιαφέροντος στο πολιτισμικό, οικολογικό, περιβαλλοντικό και κοινωνικό πεδίο και αναγνωρίζεται ότι είναι ένα σημαντικό μέρος της ποιότητας ζωής των ανθρώπων οπουδήποτε: σε αστικές περιοχές και στην ύπαιθρο, σε υποβαθμισμένες περιοχές, όπως και σε περιοχές υψηλής ποιότητας, σε περιοχές αναγνωρισμένες ως εξαιρετικού φυσικού κάλλους, όπως και σε περιοχές χωρίς ιδιαιτερότητες». Στο πλαίσιο αυτό, ο σχεδιασμός, η διαχείριση και η πολιτική του περιβαλλοντικού τοπίου αναγνωρίζονται ως σημαντικές διαδικασίες που καθορίζουν τη δημιουργία, την εξέλιξη και πρωτίστως την προστασία του. Ο σχεδιασμός αφορά σε παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση του τοπίου και η διαχείριση σε δράσεις οι οποίες αποβλέπουν στη συντήρηση του, ώστε να ρυθμίζονται και να εντάσσονται σε αυτό μεταβολές που προκαλούνται από κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές (οικολογικές) διεργασίες. Τόσο ο σχεδιασμός όσο η διαχείριση του τοπίου καθορίζονται από την πολιτική του τοπίου που αφορά στις γενικές αρχές, τις στρατηγικές και τις κατευθυντήριες οδηγίες των αρμόδιων δημόσιων αρχών .

Στα περιβαλλοντικά τοπία των σύγχρονων πόλεων αποτυπώνεται η ανθρώπινη ιστορία, η εξέλιξη των χρήσεων γης οι επιλογές και οι δραστηριότητες του ανθρώπου και η επίδραση τους στο φυσικό περιβάλλον στον ιστορικό χρόνο. Ο γεωγραφικός χώρος ο οποίος διαμορφώνεται για την κάλυψη των ανθρώπινων κοινωνιών σε επίπεδο οίκησης, οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων, μετατρέπει το φυσικό περιβάλλον σε ανθρωπογενές και ως τέτοιο αποτελεί εν τέλει ένα υλικό προϊόν του ανθρώπου. Στο πλαίσιο αυτό, η μελέτη της εξέλιξης του περιβαλλοντικού τοπίου σύγχρονων πόλεων εμπλουτίζει τις γνώσεις για το περιβαλλοντικό τοπίο και τους παράγοντες που το επηρεάζουν και συμβάλλει ως εργαλείο στο σχεδιασμό και την διαχείριση του γεωγραφικού χώρου. Επιπλέον, η ανάδειξη των οικολογικών, κοινωνικών και οικονομικών συνιστωσών, οι οποίες επηρέασαν στον ιστορικό χρόνο τη διαμόρφωση του περιβαλλοντικού αστικού τοπίου και η ανάδειξη των μεταξύ τους σχέσεων, είναι δυνατόν να αξιοποιηθούν στην ενημέρωση και ενδυνάμωση της συνείδησης των πολιτών για την αξία του περιβαλλοντικού τοπίου, τις μεταβολές στις οποίες αυτό υπόκειται, και για τα ζητήματα που σχετίζονται με το σχεδιασμό, τη διαχείριση και την προστασία του. Τα ζητήματα αυτά είναι δυνατόν να συμβάλουν επίσης στην κατανόηση του ρόλου των πολιτών στην υιοθέτηση πρακτικών στην κατεύθυνση της αειφόρου λειτουργίας των πόλεων.

ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ

Το φυσικό περιβάλλον
Ο ποταμός Έβρος Ο ποταμός Ειρήνης Υδατικό Περιβάλλον - Ιαματικές Πηγές Γεωμορφολογία περιοχής Το κλίμα της περιοχής


H Πόλη της Αλεξανδρούπολης

Η Αλεξανδρούπολη βρίσκεται στο βορειοανατολικό τμήμα της Ελλάδας και αποτελεί την πρώτη πόλη εισόδου στην Ευρώπη από ανατολή. Η πόλη της Αλεξανδρούπολης σήμερα έχει έκταση 642245 στρέμματα. Είναι στην μεγάλη της έκταση πεδινή και χαρακτηρίζεται από μεσογειακή (θάμνους, ελιές) και παραμεσογειακή βλάστηση. Στα Β-ΒΔ της πόλης εκτείνεται ορεινός όγκος Στα ανατολικά της πόλης διέρχεται ο ποταμός Έβρος που αποτελεί και το φυσικό σύνορο με την Τουρκία.

image
    Η πόλη της Αλεξανδρούπολης και η ευρύτερη περιοχή. Πηγή: ομάδα εργασίας με τη χρήση του Google Earth

Ποταμός Έβρος

Ο Έβρος είναι ο δεύτερος σε μέγεθος ποταμός της Ανατολικής Ευρώπης και χαρακτηρίζεται για τις φερτές ύλες που μεταφέρει και αποθέτει ανάμεσα στην Αλεξανδρούπολη και στην Αίνο. Πηγάζει από την οροσειρά Ρίλα κοντά στη Σόφια της Βουλγαρίας, διατρέχει με κατεύθυνση βορειοανατολικά τη Βουλγαρία ανάμεσα στα Βαλκάνια και την οροσειρά της Ροδόπης, περνά στην Ελλάδα και την Τουρκία και εκβάλει στο Θρακικό πέλαγος.

image

Πηγές του ποταμού Έβρου στην οροσειρά Ρίλα της Βουλγαρίας . Πηγή:

image
    Το Δέλτα του Έβρου. Πηγή: ομάδα εργασίας
image

Το Δέλτα του Έβρου. Πηγή: ομάδα εργασίας

image

Η πόλη της Αλεξανδρούπολης (1) και το Δέλτα του Έβρου (2). Πηγή: Oμάδα εργασίας με την χρήση του Google earth

Οι εκβολές του ποταμού Έβρου βρίσκονται Νοτιοανατολικά της πόλης της Αλεξανδρούπολης όπου σχηματίζεται ένα εκτεταμένο Δέλτα, επιφάνειας 188 km2, με μεγάλη οικολογική σημασία. Χαρακτηρίζεται από αξιόλογη ιχθυοπανίδα και παραποτάμιες συστάδες μεγάλης οικολογικής αξίας και μεγάλη ποικιλία βιοτόπων με πλούσια πανίδα και χλωρίδα. Στην περιοχή έχουν καταγραφεί συνολικά περισσότερα από 350 φυτικά είδη. Αναπτύσσεται δενδρώδης βλάστηση, σχηματίζοντας ζώνη παραποτάμιου δάσους από υδρόφιλα είδη. Στον ποταμό και στο Δέλτα απαντώνται επίσης 45 διαφορετικά είδη ψαριών, έχουν καταγραφεί 7 είδη αμφιβίων και 21 είδη ερπετών, ενώ οι εκτιμήσεις αναφέρουν ότι τα είδη θηλαστικών που ζουν στην ευρύτερη περιοχή ξεπερνούν τα 40. Φιλοξενεί 304 είδη πουλιών σε σύνολο 408 ειδών που υπάρχουν στην Ελλάδα γενικά. Το Δέλτα του Έβρου χρησιμεύει ως σταθμός διαχείμασης ή ενδιάμεσος σταθμός μεταναστευτικών πουλιών αλλά και ως τόπος αναπαραγωγής σπανίων και απειλουμένων ειδών πτηνών. Η περιοχή προστατεύεται με διεθνή συνθήκη Ραμσάρ. Μέρος του μέρος του Δέλτα χαρακτηρίζεται ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας και προτείνεται ως Τόπος Κοινοτικού Ενδιαφέροντος στο Δίκτυο Natura 2000 (Οδηγίες 79/409/ΕΟΚ και 92/43/ΕΕ, αντίστοιχα).

image

Το Δέλτα του Εβρου. Πηγή: ομάδα εργασίας

Ο Ποταμός Ειρήνης

image

Ο ποταμός Ειρήνης (2) : από την Κίρκη στον Μαΐστρο μέσω του Ποταμού και του Άβαντα. Πηγή: ομάδα εργασίας με την χρήση του Google earth



Στην περιοχή της Αλεξανδρούπολης βρίσκεται επίσης ο ποταμός Ειρήνης, ο οποίος έχει τις πηγές του στην περιοχή της Κίρκης, που βρίσκεται 23 χιλιόμετρα Β-ΒΔ της πόλης και ανήκει διοικητικά σε αυτήν. Ο ποταμός, γνωστός και ως «Ειρήνης ρέμα», από την Κίρκη κινείται με κατεύθυνση BΔ. – ΝΑ. και εκβάλλει στο Θρακικό Πέλαγος κοντά στην περιοχή του Μαϊστρου. Η διαδρομή του ποταμού είναι παράλληλη με τη γραμμή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης – Αλεξανδρούπολης από τον σταθμό Κίρκης ως τον σταθμό Αλεξανδρούπολης μέσω του σταθμού ποταμού και τον Άβαντα. Το ποτάμι κινείται σχεδόν παράλληλα με την σιδηροδρομική γραμμή (βρίσκεται αριστερά της γραμμής με κατεύθυνση προς την Αλεξανδρούπολη)


image

Ο ποταμός Ειρήνης (2) : Η γέφυρα του ποταμού έξω από τον Άβαντα. Πηγή: ομάδα εργασίας


image

Ο ποταμός Ειρήνης (2) έξω από τον Άβαντα. Πηγή: ομάδα εργασίας


image

Το φυσικό τοπίο στην περιοχή της Κίρκης: Πηγή: ομάδα εργασίας με την χρήση του Google earth


Η Κίρκη είναι γνωστή κυρίως για τα εγκαταλελειμμένα μεταλλεία της. Υπάρχουν πολλές εμφανίσεις μεταλλείων μολύβδου-ψευδαργύρου βόρεια και ανατολικά της Κίρκης και αποτελούνταν από δύο συγκροτήματα: το μεταλλείο εξόρυξης, 6 χλμ βόρεια και το εργοστάσιο εμπλουτισμού του μεταλλεύματος, 3 χλμ ανατολικά της Κίρκης. Τα μεταλλεία ήταν υπό Γερμανική κατοχή και μετά την ήττα των Γερμανών στο πόλεμο, αυτά περιήλθαν στο ελληνικό δημόσιο που τα λειτούργησε μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Από το 1974 μέχρι το 1980 και από το 1990 μέχρι το 1997 λειτούργησαν από ιδιωτική εταιρία και απασχολούσαν κατοίκους των γύρω χωριών.

image

Τo κάστρο στον Πόταμο: Πηγή: ομάδα εργασίας


Πριν από τα ορυχεία της Κίρκης, απέναντι από τον σιδηροδρομικό σταθμό του πόταμου, βορειοδυτικά του Άβαντα βρίσκεται ένα βυζαντινό φρούριο με μεσαιωνικούς τετράγωνους πύργους που περιβάλλονται από διπλό τείχος. Υπάρχουν διάφορες απόψεις για την κατασκευή του κάστρου, σύμφωνα με την επικρατέστερη πρόκειται για ερείπια οικοδομήματος που έγινε από τους Γατελούζους, τους Γενουάτες κυρίαρχους της περιοχής κατά το 13ο αιώνα.


image

Λατομείο στην περιοχή του Άβαντα, ανατολικά του ποταμού Ειρήνης. Πηγή: ομάδα εργασίας


image

Λατομείο στην περιοχή του Άβαντα, ανατολικά του ποταμού Ειρήνης. Πηγή: ομάδα εργασίας

Υδατικό Περιβάλλον - Ιαματικές Πηγές

Λεκάνη απορροής ποταμού Έβρου - υδρογραφικό δίκτυο Αλεξανδρούπολης

Η Λεκάνη Απορροής του ποταμού Έβρου είναι μία από τις πέντε διαχειριστικές λεκάνες απορροής που έχουν καθορισθεί από την Εθνική Επιτροπή Υδάτων και συναπαρτίζουν το υδατικό διαμέρισμα ΥΔ 12 Θράκης. Περιλαμβάνει την υδρολογική λεκάνη του ποταμού Έβρου (το τμήμα της λεκάνης του Έβρου καθώς και των παραποτάμων του Άρδα και Ερυθροπόταμου που ανήκουν στην Ελλάδα), τις λεκάνες των μικρότερων υδατορευμάτων. Τα υδατορεύματα του ρέματος Λουτρού, Ειρήνης, και Αράπης καθώς και μικρότερες λεκάνες απορροής παράκτιων περιοχών βρίσκονται στην περιοχή της πόλης της Αλεξανδρούπολης. Το υδατικό διαμέρισμα εμφανίζεται γενικά πλεονασματικό καλύπτοντας την ζήτηση όσο από επιφανειακά όσο και από υπόγεια νερά (ΥΠΕΚΑ, 2015).

Η λεκάνη απορροής του ποταμού Έβρου, στο ελληνικό έδαφος είναι συνολικής έκτασης 3.340 km2. Η έκταση αυτή συνιστά στο 6,3 % της συνολικής λεκάνης απορροής ( τα 35.085 km2 (66,2%) ανήκουν στην Βουλγαρία, και τα 14.575 km2 (27,5%) ανήκουν στην Τουρκία) (ΥΠΕΚΑ, 2015). Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία στη λεκάνη απορροής του ποταμού Έβρου παρατηρούνται πλημμυρικά φαινόμενα, μικρής ή μεγάλης έκτασης, σχεδόν κάθε έτος, και οποιονδήποτε μήνα αυτού. Η λεκάνη παρουσιάζει την μεγαλύτερη συχνότητα πλημμυρικών φαινομένων και με την μεγαλύτερη ένταση σε όλο τον ελληνικό χώρο. Τα πλημμυρικά φαινόμενα προκαλούν σημαντικές επιπτώσεις στην αγροτική παραγωγή (γεωργία, κτηνοτροφία) και αρκετές φορές προκαλούνται εκτεταμένες ζημιές στον αστικό ιστό και σε κατοικίες των παρέβριων οικισμών. Οι πλημμύρες προκαλούν επίσης και πλήθος άλλων επιπτώσεων, όπως παρεμπόδιση της κυκλοφορίας για αρκετές ημέρες, κατάκλυση προστατευόμενων περιβαλλοντικά περιοχών και καταστροφές σε υποδομές (αναχώματα, αρδευτικά αντλιοστάσια, κλπ.) (ΥΠΕΚΑ, 2015).


Υδρολογικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής της Αλεξανδρούπολης

image
    Εικόνα 1. Υδρολογικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής της Αλεξανδρούπολής. Πηγή ΥΠΕΚΑ (2015).

Όπως φαίνεται από τoν χάρτη, η ευρύτερη περιοχή της πόλης της Αλεξανδρούπολης χαρακτηρίζεται από πυκνό υδρογραφικό δίκτυο γεγονός που καθιστά εξαιρετικά σημαντική την επιλογή των χρήσεων γης.

image />

Εικόνα 2. Η λεκάνη απορροής του ποταμού Έβρου. Πηγή: ΥΠΕΚΑ (2015).

Ιαματικές πηγές - Τραϊανούπολη - Λουτρά

Στην ευρύτερη περιοχή της Αλεξανδρούπολης, περίπου 12 χιλιόμετρα ανατολικά της πόλης, βρίσκονται τα ερείπια της ρωμαϊκής πόλης της Τραϊανούπολης. Η πόλη ιδρύθηκε από τον αυτοκράτορα Τραϊανό (98-117 μ.Χ.) στις αρχές του 2ου αι. μ.Χ. και ήκμασε κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, κυρίως επί Σεπτιμίου Σεβήρου (193-211 μ.Χ.), ενώ επί του Διοκλητιανού (284-305 μ.Χ.) ανεδείχθη σε διοικητικό κέντρο της επαρχίας Ροδόπης. Σήμερα, εντός της πόλης βρίσκονται ιαματικές πηγές, οι οποίες ήταν γνωστές από την αρχαιότητα• μάλιστα σώζεται το λουτρό γνωστό ως «Χάνα».

image

Εικόνα 3. Ρωμαϊκό λουτρό - "Χάνα" Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 4. Πηγή: Λεύκωμα Θράκης –Μακεδονίας, Κομοτηνή (τύποις Απ. Αντωνιάδου) 1932, σ 158.

Κοντά στα ερείπια της Τραϊανούπολης βρίσκεται και το χωριό Λουτρά, όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη. Ένας χείμαρρος που πηγάζει από το όρος της Καλλιθέας διασχίζει το χωριό, προσδίδοντας στην περιοχή εξαιρετικό τοπίο κατάλληλο για περιηγήσεις σε μονοπάτια της φύσης.

Οι ιαματικές πηγές της Τραϊανούπολης-Λουτρών, αποτελούν μία από τις 106 πηγές που υπάρχουν στην επικράτεια. Εξαιτίας της σημασίας των ιαματικών πηγών, από την απαρχή της σύστασης του ελληνικού κράτους, θεσπίστηκαν νόμοι με τους οποίους ρυθμίστηκαν ζητήματα σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς, τις προϋποθέσεις αξιοποίησης και τις αρχές λειτουργίας τους. Ο πρώτος νόμος θεσπίστηκε το 1920 [Νόμος 2188 «Περί ιαματικών πηγών» (ΦΕΚ 132/17.06.1920)] στον οποίο ως ιαματικές πηγές χαρακτηρίστηκαν οι πηγές μεταλλικών ή μη υδάτων με βεβαιωμένες ιαματικές ιδιότητες. Οι πηγές οι οποίες, μέχρι την έκδοση του νόμου αυτού, βρίσκονταν υπό εκμετάλλευση περιήλθαν στον ιδιοκτήτη του εδάφους στο οποίο αυτές αναβλύζουν ενώ, από της ισχύος του νόμου και μετά περιέρχονται στην ιδιοκτησία του Δημόσιου ανεξάρτητα από την περιοχή στην οποία αυτές αναβλύζουν. Στον ίδιο νόμο προβλέπεται δυνατότητα αλλαγής του ιδιοκτησιακού καθεστώς των ιαματικών πηγών που ανήκουν σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα υπέρ του δημοσίου, με τη διαδικασία της απαλλοτρίωσης.

Το 1930 εκδόθηκε ο Νόμος 4844 «Περί διατάξεων αφορωσών την εκμετάλλευσιν των ιαματικών πηγών» (ΦΕΚ 268/04.08.1930) με τον οποίο καθορίζεται ζώνη προστασίας των ιαματικών πηγών η οποία εκτείνεται σε κύκλο με κέντρο την πηγή και ακτίνα απόστασης ενός χιλιομέτρου από αυτήν. Εντός της ζώνης προστασίας επιτρέπεται η εκτέλεση έργων που δεν μπορούν να παραβλάψουν τις πηγές και την ποιότητα των υδάτων. Οποιαδήποτε έργα εντός της περιοχής προστασίας επιτρέπονται εφόσον γνωμοδοτήσει θετικά έργα η αρμόδια τεχνική επιτροπή η συγκρότηση της οποίας προβλέπεται στον νόμο αυτό.

Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 40, η γενική εποπτεία των ιαματικών πηγών ‘ήταν αρμοδιότητα του Υπουργικού Συμβουλίου (αναγκαστικός νόμος ΑΝ 828, ΦΕΚ 258/29.09.1948). Στις αρχές της δεκαετίας του 50 με σχετική νομοθεσία, ο Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού (Ε.Ο.Τ.). ορίζεται πλέον αρμόδιος για την άσκηση εποπτείας και ανάπτυξης των ιαματικών πηγών (ΑΝ 1813, ΦΕΚ 140/12.05.1951, ΝΔ 3016, ΦΕΚ 218/15.09.1954).

Αναγνωρίζοντας τη σημασία των ιαματικών πηγών τόσο σε ότι αφορά την ποιότητα των υδάτων όσο και την κίνηση που παρατηρείται από την προσέλευση επισκεπτών για θεραπευτικούς λόγους, με σχετικό νόμο, διαχωρίζονται οι ιαματικές πηγές σε δύο κατηγορίες: 1) Ιαματικές πηγές τουριστικής σημασίας και 2) Ιαματικές Πηγές Τοπικής Σημασίας (Νόμος 4086 του 1960, ΦΕΚ 112/30.07.1960). Οι μεν πρώτες υπάγονται στην άμεση αρμοδιότητα του Ε.Ο.Τ ενώ οι δεύτερες στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης εντός των διοικητικών ορίων των οποίων αναβλύζουν οι πηγές.

Μετά την ενσωμάτωση της Δυτικής Θράκης στην ελληνική επικράτεια, το 1920, η περιοχή των Λουτρών - Φερρών (Τραϊανούπολης) ως τόπος θερμών πηγών, ως χώρος πρόληψης ή ίασης ασθενειών, προσελκύει γρήγορα το ενδιαφέρον των αρχών, που αποφασίζουν την επαναλειτουργία τους ως ιαματικών λουτρών.

image

Εικόνα 5. Πηγή: Μακεδονία, φ. 15.5.1920, σ. 2.

Κατά τη δεκαετία του 1930 το ενδιαφέρον του πρώτου αιρετού δημάρχου της Αλεξανδρούπολης, μετά την απελευθέρωση της Δ. Θράκης, Κωνσταντίνου Αλτιναλμάζη, για τη μεταφορά των ιαματικών λουτρών από την Τραϊανούπολη στην Αλεξανδρούπολη ήταν συνυφασμένο με ένα φιλόδοξο εγχείρημα, που τελικά δεν ευοδώθηκε: να μετατρέψει την τελευταία σε σύγχρονη λουτρόπολη όχι μόνον της ευρύτερης περιοχής της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αλλά γενικότερα, της γηραιάς ηπείρου. Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου 1936 και αργότερα η έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ματαίωσαν οριστικά τα σχέδια του φιλοβενιζελικού πολιτικού. Σημειωτέον ότι στα σχέδιά του συμπεριλαμβανόταν και η ανέγερση ξενοδοχείων και λουτρικών εγκαταστάσεων, που συνδύαζαν λειτουργίες θεραπευτικού χαρακτήρα με χώρους αναψυχής και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Στη δεκαετία μάλιστα του 1930, για πολλές λουτροπόλεις προκηρύσσονταν αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, με στόχο τον οργανωμένο σχεδιασμό συγκροτημάτων υποδοχής και του ευρύτερου οικιστικού περιβάλλοντος (Αλέκα Καραδήμου-Γερόλυμπου, «Πόλεις και ύπαιθρος. Μετασχηματισμοί και αναδιαρθρώσεις στο πλαίσιο του εθνικού χώρου», στο Χρ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940, Β΄τόμος, Μέρος 1ο, Αθήνα 2002, σ. 88).

image

Εικόνα 6. Πηγή: Λεύκωμα Θράκης –Μακεδονίας, Κομοτηνή (τύποις Απ. Αντωνιάδου) 1932, σ 159.

image

Εικόνα 7. Πηγή: Λεύκωμα Θράκης –Μακεδονίας, Κομοτηνή (τύποις Απ. Αντωνιάδου) 1932, σ 159.

Μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου (1946-49), εκδηλώθηκε πολύ νωρίς το ενδιαφέρον για την οικονομική εκμετάλλευση των ιαματικών πηγών της Τραϊανούπολης. Ωστόσο, οι κομματικές εξαρτήσεις και η πρόσδεση σε, κάθε φορά ανάλογα με τη συγκυρία, οικονομικά συμφέροντα αποτελούσαν παράγοντες που υπονόμευαν κάθε προσπάθεια για αξιοποίησή τους προς όφελος των κατοίκων και του δημοσίου ή κοινοτικού συμφέροντος. Στις 5 Οκτωβρίου του 1950, η Εφημερίδα Εμπρός έγραφε χαρακτηριστικά: «Δια διαταγής της Γενικής Γραμματείας Τουρισμού προς τον ενταύθα οικονομικόν έφορον, παρεχωρήθη προ μηνών η προσωρινή εκμετάλλευσις των ιαματικών πηγών Τραϊανουπόλεως εις την κοινότητα Λουτρού, εις την περιοχήν της οποίας ευρίσκονται και εκ των οποίων προπολεμικώς απεκόμιζε μεγάλα έσοδα η ανωτέρω κοινότης. Η απόφασις αύτη αξιέπαινος και ορθή, είχεν ως αποτέλεσμα να βελτιωθή σημαντικώς η εξυπηρέτησις των λουομένων, διότι όλα τα καθαρά κέρδη της εκμεταλλεύσεως διετέθησαν υπό της κοινότητος προς κατασκευήν προστατευτικού τείχους εκ πλημμυρών της πηγής, ήτις ευρίσκεται ήδη εντός της κοίτης του χειμάρρου Λουτρού. Οι καραδοκούντες, όμως, κερδοσκόποι, των οποίων επλήττοντο τα συμφέροντα δια της ανωτέρω αποφάσεως, εκινήθησαν δραστηρίως δια διαφόρων ισχυρών φίλων των, ίνα αρπάξουν από την κοινότητα την εκμετάλλευσιν των πηγών. Και πράγματι, ολίγας ημέρας μετά την ως άνω διαταγήν, εστάλη νεωτέρα διαλαμβάνουσα ότι εφ’ όσον αι ιαματικαί πηγαί δεν παρεχωρήθησαν εις την κοινότητα οριστικώς, να δοθούν εις ιδιώτας» (εφ. Εμπρός, φ. 5 / 10/1950, σ. 4).

Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950, η μη αξιοποίηση και εκμετάλλευση του χώρου αποτέλεσε αντικείμενο δημόσιας συζήτησης, καθώς συνδέθηκε αναντίρρητα με την τουριστική ανάπτυξη του νομού Έβρου. Τον Σεπτέμβριο του 1957, στο πλαίσιο της αμερικάνικης εμπορικής αποστολής στην Αλεξανδρούπολη, ο διευθυντής της Τράπεζας της Ελλάδος, Ζαφειρόπουλος ανέφερε ότι «επιβάλλεται η εκτέλεσις πολλών έργων αρδευτικών, και η αξιοποίησις των θερμών πηγών της Τραϊανουπόλεως» (εφ. Μακεδονία, φ. 18/ 9/1957, σ. 7). Τα νέα λουτρά άρχισαν να χτίζονται το 1962 και ολοκληρώθηκαν το 1964.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, στην περιοχή λειτουργούσε σύγχρονο δημοτικό λουτροθεραπευτήριο, μοναδικό για παθήσεις νεφρών, κύστης, ήπατος, χολής κλπ. Τα λουτρά αποτελούσαν για την εποχή εκείνη ένα πλήρες κτηριακό συγκρότημα, με δύο λαϊκούς ξενώνες και ένα αστικό ( εφ. Μακεδονία, φ. 7/11/71, σ. 11).

Το ενδιαφέρον του δήμου της Αλεξανδρούπολης για την αναβάθμιση και την οικονομική υποστήριξη των λειτουργιών των λουτρών της Τραϊανούπολης (π.χ. αποζημίωση επόπτη ιαματικών λουτρών) ήταν συνδεδεμένο, όπως ήταν φυσικό, με την τουριστική σημασία που είχαν, για την τοπική ανάπτυξη και κοινωνία (Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου Αλεξανδρούπολης, 1967 [186-485], αρ. απόφασης 205). Προφανώς, μεγάλο ήταν το ποσοστό επισκεπτών που παρακινούμενο από το κίνητρο της θεραπείας, συνδύαζε και ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το γεγονός ότι ένα χρόνο αργότερα, το 1968, ενεκρίθησαν από τον ΕΟΤ επτά σχέδια για ανέγερση ξενοδοχειακών μονάδων, μεταξύ των οποίων και αυτό για ανέγερση ξενοδοχείου 53 κλινών στα Λουτρά Τραϊανούπολης (εφ. Μακεδονία, φ. 22/11/1968, σ. 6).

image

Εικόνα 8. Το χωριό Λουτρά και ο χείμαρρος. Πηγή: Ομάδα εργασίας

Σήμερα, τα ιαματικά νερά της Τραϊανούπολης, που τα διαχειρίζεται η Τουριστική Ιαματική Επιχείρηση του δήμου Αλεξανδρούπολης, είναι κατάλληλα τόσο για ποσιθεραπεία όσο και για λουτροθεραπεία και συνιστούνται για την υποστήριξη ποικίλων ασθενειών. Όπως συγκεκριμένα αναφέρεται στο ειδικό έντυπο της Τουριστικής Ιαματικής Επιχείρησης του Δήμου Αλεξανδρούπολη, το ιαματικό νερό συνιστάται για:

Ποσιθεραπεία: Διαβήτης – Νοσήματα νεφρού (νεφρολιθίαση, ψαμμίαση, λίθοι ουρητήρων και κύστεως) – Κυστίτιδες ήπατος και Χολής – Χολολιθιάσεις – Χολοκυστίτιδες – Χολοκύστες και ψαμμιάσεις χοληδόχου κύστες και χοληφόρων αγγείων ήπατος – Ηπατιτικές δυσλειτουργίες - Ενδοηπατική στάση χολής – Σύνδρομο μετά χολοκυστεκτόμων – Διαταραχές πεπτικές – Χρόνια γαστρίτιδα και δυσκοιλιότητα.

Λουτροθεραπεία: Χρόνιες ρευματοπάθειες, Αλλεργικές δερματοπάθειες, Ρευματοαρθρίτιδες – Αγκυλωτικές παραμορφωτικές αρθρίτιδες – Σπονδυλοαρθρίτιδες – Αρθροπάθειες – Δισκοπάθειες – Αρθριτισμοί – Οσφυαλγίες – Νευρίτιδες – Νευραλγίες – Γυναικολογικές παθήσεις (παραμητρίτιδες, σαλπιγγίτιδες, κολπίτιδες, στείρωση, ριζίτιδες)



Η περιοχή της Τραϊανούπολης, τα ιαματικά νερά και το χωριό Λουτρά Περιήγηση σε μια εξαιρετικής ομορφιάς φυσικό τοπίο (βίντεο, δημιουργία: ομάδα εργασίας)

Γεωμορφολογία

Το έδαφος του νομού Έβρου είναι στην μεγαλύτερη έκταση του πεδινό, ειδικότερα στα νότια του νομού όπου βρίσκεται η πόλη της Αλεξανδρούπολης. Η δυτική ακτή στην πόλη της Αλεξανδρούπολης είναι ομαλή, σχεδόν ευθύγραμμη. Η ανατολική ακτή συνεχίζει την ομαλή γραμμή μέχρι λίγο πριν το Δέλτα του Έβρου, όπου παρουσιάζεται ανώμαλη, με δαιδαλώδεις εσοχές και εξοχές, μικρούς κόλπους, λιμνοθάλασσες και νησίδες και αυτό εξαιτίας των προσχώσεων του ποταμού Έβρου.

Γεωμορφολογικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής του Έβρου

image
    .

Γεωλογία της περιοχής της πόλης της Αλεξανδρούπολης. Πηγή: Οικονομικός και Κοινωνικός Άτλας της Ελλάδας (ΕΣΥ, 1964, σελίδα 18).


image












Στην περιοχή της Αλεξανδρούπολης εντοπίζονται παλαιογενή ιζήματα και ταυτίζονται με τη λοφώδη– ημιλοφώδη περιοχή, καταλαμβάνοντας τη μεγαλύτερη έκταση, εκτός της Νότιας περιοχής (περιοχή Δέλτα). Συγκεκριμένα απαντώνται πορώδεις λευκοί ασβεστόλιθοι πλούσιοι σε κλαστικά υλικά, κατά θέσεις ωολιθικοί , ανοιχτόχρωμοι ψαμμίτες, μάργες και άργιλοι. Η σύσταση αυτή καθιστά το έδαφος εύφορο για καλλιέργειες.

image

Γεωμορφολογικός χάρτης της Ελλάδας. Πηγή: Οικονομικός και Κοινωνικός Άτλας της Ελλάδας (ΕΣΥ, 1964, σελίδα 17).

Το κλίμα της περιοχής

Το κλίμα της περιοχής είναι ηπειρωτικό με δριμείς χειμώνες και θερμά καλοκαίρια. Η μέση μηνιαία θερμοκρασία κυμαίνονται από 7oC τους χειμερινούς μήνες έως και 25 oC τους καλοκαιρινούς (Εικόνα 1). Η σχετική υγρασία του αέρα φτάνει το χειμώνα έως και 77 % και το καλοκαίρι έως και 54 % (Εικόνα 2).Στη διάρκεια του έτους παρατηρούνται βροχοπτώσεις με εντονότερο το φαινόμενο κατά τον Ιανουάριο με μέγιστη διάρκεια τις 13 ημέρες (Εικόνα 3). Στην περιοχή πνέουν συχνά άνεμοι σε όλη τη διάρκεια του έτους με ένταση που μπορεί να ξεπεράσει τους 8 κόμβους (Εικόνα 4).

Εικόνα 1. Θερμοκρασία του αέρα (oC) της Αλεξανδρούπολης για το διάστημα 1951-1997.Πηγή: Ε.ΜΥ. (2015)

image
image

Εικόνα 2. Υγρασία του αέρα (%) της Αλεξανδρούπολης για το διάστημα 1951-1997.Πηγή: Ε.ΜΥ. (2015)

image

Εικόνα 3.Ένταση βροχόπτωσης (mm) στην πόλη της Αλεξανδρούπολης για το διάστημα 1951-1997.Πηγή: Ε.ΜΥ. (2015).

image

Εικόνα 4.Ένταση ανέμου (κόμβοι Kt) της Αλεξανδρούπολης για το διάστημα 1951-1997.Πηγή: Ε.ΜΥ. (2015).

Το αστικό περιβάλλον της πόλης

Εξέλιξη του αστικού τοπίου στον ιστορικό χρόνο
Η περίοδος 1860-1920 Η περίοδος 1921-1930 Η περίοδος 1931-1950 Η περίοδος 1951-1974 Μεταβολές του τοπίου στο χρόνο


Το αστικό περιβάλλον της πόλης: 1860-1920

Η πόλη, πριν ονομαστεί Αλεξανδρούπολη (1920), προς τιμή του έλληνα βασιλιά Αλέξανδρου, έφερε την τουρκική ονομασία Δεδέαγατς (Dedeağaç = δέντρο του παππού). Αναφορικά με την προέλευση του τοπωνυμίου έχουν διατυπωθεί δύο εκδοχές: η πρώτη βασίζεται στην παράδοση ότι ένας δερβίσης έζησε πολλά χρόνια της ζωής του στη σκιά μιας βελανιδιάς όπου τελικά θάφτηκε δίπλα σε αυτήν και η δεύτερη στο ότι βελανιδιές κάλυπταν την παραλιακή ζώνη της θέσης όπου δημιουργήθηκε ο οικισμός. Γύρω στα 1850 στην περιοχή υπήρχαν μόνο καλύβες και μικρά σπίτια ψαράδων.

Η ιστορία της πόλης του Δεδέαγατς χρονολογείται από το 1860, όταν άρχισε να προδιαγράφεται μια εντυπωσιακή πορεία οικονομικής άνθησης και οικιστικού μετασχηματισμού. Η απόφαση, το 1871, να διέλθει από το Δεδέαγατς ο σιδηρόδρομος που θα ένωνε την Αδριανούπολη με τη Θεσσαλονίκη – τμήμα ενός ευρύτερου σιδηροδρομικού δικτύου των ανατολικών βαλκανικών επαρχιών της οθωμανικής αυτοκρατορίας – και η κατασκευή της γραμμής Αδριανούπολης–Δεδέαγατς δημιούργησαν τους όρους για τη διαμόρφωση των λειτουργικών, τυπολογικών και μορφολογικών στοιχείων του οικιστικού χώρου.

Ρυμοτομία της πόλης


Η οργάνωση της ρυμοτομίας της πόλης συμπίπτει χρονικά με την περίοδο του ρωσοτουρκικού πολέμου (1877-1878). Συγκεκριμένα, κατά την εννεάμηνη παρουσία του ρωσικού στρατού στο Δεδέαγατς, ρώσοι μηχανικοί προχώρησαν με ταχύ ρυθμό, το 1878, στην εκπόνηση ενός σχεδίου πόλης (Εικόνα 1), που εκτεινόταν σε μήκος περίπου δύο χιλιομέτρων και πλάτος επτακοσίων μέτρων και περιελάμβανε την περιοχή από την κεντρική λεωφόρο της πόλης (σημερινή Λεωφόρο Δημοκρατίας) και προς τα νότια, μέχρι τη θάλασσα (Εικόνα 2). Ο οικισμός απέκτησε το πρώτο πολεοδομικό του σχέδιο, το οποίο αφενός αποτέλεσε την αρχή της οργάνωσης του γεωγραφικού του χώρου, σε επίπεδο πολεοδομίας, αφετέρου συνετέλεσε στην ανάπτυξη του αστικού και περιαστικού σχεδιασμού του στις δεκαετίες που ακολούθησαν

Εικόνα 1. Πολεοδομικό σχέδιο Αλεξανδρούπολης, 1878.

image

H ιστορική εξέλιξη του Δεδέαγατς συνυφαινόταν κυρίως με την πορεία της Αίνου, ενός οικισμού στην αριστερή όχθη του στομίου του Έβρου, που λειτουργούσε ως κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου με την ενδοχώρα της βαλκανικής χερσονήσου και αποτελούσε, τουλάχιστον μέχρι το 1878, το μοναδικό επίνειο της ΘράκηςΜετά τα μέσα του 19ου αιώνα, στο πλαίσιο του σχεδιασμού επέκτασης του οθωμανικού σιδηροδρομικού δικτύου στην ευρύτερη περιοχή της θρακικής ενδοχώρας, η εργοληπτική εταιρεία του αυστριακού βαρώνου Hirsch «Ανατολικοί Σιδηρόδρομοι» (Société Impériale des Chemins de Fer de la Turquie de l’Europe) – που, σημειωτέον, εκμεταλλευόταν τις σιδηροδρομικές γραμμές στο ευρωπαϊκό τμήμα της οθωμανικής αυτοκρατορίας – ήταν υποχρεωμένη να κατασκευάσει έναν παραθαλάσσιο σταθμό για τη νέα σιδηροδρομική γραμμή, που θα χρησίμευε και ως λιμάνι. Παρ’ όλα αυτά, η Αίνος δεν επιλέχθηκε για την κατασκευή των υποδομών αυτών, καθώς οι φερτές ύλες (προσχώσεις) που μεταφέρονταν από τον ποταμό και κατέληγαν στην περιοχή, καθιστούσαν αδύνατη την αποτελεσματική λειτουργία της ως λιμανιού. Εξαιτίας των προσχώσεων αυτών, ο φυσικός χώρος μετατράπηκε σε λιμνοθάλασσα και σταδιακά σε έλος .

Εικόνα 2. Σιδηρόδρομος 1870.

image

Η απόφαση, το 1871, να διέλθει από το Δεδέαγατς ο σιδηρόδρομος που θα ένωνε την Αδριανούπολη με τη Θεσσαλονίκη – τμήμα ενός ευρύτερου σιδηροδρομικού δικτύου των ανατολικών βαλκανικών επαρχιών της οθωμανικής αυτοκρατορίας – και η κατασκευή της γραμμής Αδριανούπολης–Δεδέαγατς δημιούργησαν τους όρους για τη διαμόρφωση των λειτουργικών, τυπολογικών και μορφολογικών στοιχείων του οικιστικού χώρου. Στα μέσα της δεκαετίας του 1890 κατασκευάστηκε, από τη Γαλλική Εταιρεία Σιδηροδρόμων, η γραμμή «Ενωτική Θεσσαλονίκη-Δεδέαγατς» (Jonction Salonique – Constantinople), η οποία έφτανε απευθείας στον σταθμό των Φερρών, παρακάμπτοντας το Δεδέαγατς, χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα, μέχρι να της επιτραπεί από την Εταιρεία των Ανατολικών Σιδηροδρόμων

Για την κάλυψη των αναγκών του σιδηροδρόμου, περί το 1874, κατασκευάστηκαν διάφορα κτήρια, τα οποία αποτέλεσαν σταθμούς της σιδηροδρομικής γραμμής αλλά και κατοικία του εκάστοτε διευθυντή της εταιρείας. Σήμερα σώζονται ορισμένα από αυτά, όπως ο Στρατιωτικός Σταθμός (Gare Militaire) που σήμερα στεγάζει το 1ο Νηπιαγωγείο της πόλης (Εικόνες 3-5) και το κτήριο που αποτελούσε την κατοικία του διευθυντή της εταιρείας (Εικόνες 6-7). Πρόκειται για τριόρωφο κτήριο απο λιθοδομή και ξύλινα πατώματα. Σήμερα στεγάζει τα κεντρικά γραφεία διοίκησης της Δ' Γραμμής του Ο.Σ.Ε (Οργανισμός Σιδηροδρόμων Ελλάδας)(Εικόνα 8).

Εικόνα 3.O Στρατιωτικός Σταθμός (Gare Militaire). Πηγή: ομάδα εργασίας.

image

Εικόνα 4. O Στρατιωτικός Σταθμός (Gare Militaire). Πηγή: ομάδα εργασίας.

image

Εικόνα 5. O Στρατιωτικός Σταθμός (Gare Militaire), σήμερα στεγάζει το 1ο Νηπιαγωγείο της πόλης. Πηγή: ομάδα εργασίας.

image

Εικόνα 6. Η κατοικία του διευθυντή της εταιρείας σιδηροδρόμων (εξωτερική όψη) σήμερα τα κεντρικά γραφεία διοίκησης της Δ' Γραμμής του ΟΣΕ. Πηγή: ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 7. Η κατοικία του διευθυντή της εταιρείας σιδηροδρόμων (εσωτερική αυλή), σήμερα τα κεντρικά γραφεία διοίκησης της Δ' Γραμμής του ΟΣΕ. Πηγή: ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 8. Η κατοικία του διευθυντή της εταιρείας σιδηροδρόμων (εξωτερική όψη)σήμερα τα κεντρικά γραφεία διοίκησης της Δ' Γραμμής του ΟΣΕ. Πηγή: ομάδα εργασίας

image

Το λιμάνι της πόλης

Στη διαδικασία του εκσυγχρονισμού και της δυναμικής ανάπτυξης της πόλης συνετέλεσε και η υλοποίηση, το 1872, του απαιτούμενου παραθαλάσσιου σταθμού – λιμανιού, ενός έργου της εταιρείας του Hirsch, που προσέδωσε στην πόλη σύγχρονα αστικά χαρακτηριστικά.

Η ανάπτυξη του λιμανιού τη δεκαετία του 1870, όπως μαρτυρούν οι προξενικές εκθέσεις της εποχής, εντασσόταν σε μια προσπάθεια ευρύτερου αναπροσανατολισμού των τοπικών οικονομιών, μέσα από τη σύνδεσή τους με δίκτυα ακτοπλοϊκής και σιδηροδρομικής συγκοινωνίας με την Ευρώπη. Για παράδειγμα, το 1873 κατέπλευσαν στο λιμάνι 15-20.000 τόνοι δημητριακών με προορισμό τα ευρωπαϊκά κέντρα

Ο ρόλος των ελληνικών πλοίων στη διακίνηση των προϊόντων που προορίζονταν για τις ευρωπαϊκές αγορές, αποτυπώνεται στην επιστολή του έλληνα προξένου στην Αδριανούπολη, Κ. Βατικιώτη, προς το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, στις 28 Ιανουαρίου 1875: «Προσορμίζονται δε εις Δεδεαγάτσιον περί τα 150 ελληνικά πλοία ετησίως μικράς ως επί το πολύ χωρητικότητος εκ των μετερχομένων την ακτοπλοϊκήν εμπορίαν και ανταλλασσόντων ελληνικά φυτικά προϊόντα και σιτηρά. Ο αριθμός των εις Δεδεαγάτσιον προσορμιζομένων ελληνικών πλοίων αυξάνει οσάκις υπάρχει ζήτησις γεννημάτων δια την Ευρώπην, τότε δε προσορμίζονται και πλοία ελληνικά μεγάλης χωρητικότητος, παραλαμβάνοντα φορτία δια την Ευρώπην»

Εικόνα 9. Άποψη του λιμανιού και του σιδηροδρομικού σταθμού το 1900.

image

Πηγή: Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης, «Αίνος ενταντίον Δεδέαγατς για την κατασκευή του λιμανιού τον ΙΘ΄ αιώνα», Αλεξάνδρα Μποτονάκη (επιμ.), Σελίδες από την ιστορία της Αλεξανδρούπολης και της γύρω περιοχής, Αθήνα 2010, σ. 171-176, σ. 174. .

Ο φάρος της πόλης

Στη διαδικασία του εκσυγχρονισμού και της δυναμικής ανάπτυξης της πόλης συνετέλεσε και η υλοποίηση, το 1872, του απαιτούμενου παραθαλάσσιου σταθμού – λιμανιού, ενός έργου της εταιρείας του Hirsch, που προσέδωσε στην πόλη σύγχρονα αστικά χαρακτηριστικά. Η σημασία του φάρου για την ναυσιπλοία και τους κατοίκους της Αλεξανδρούπολης αναγνωρίζεταιεπίσημα το 2013. Συγκεκριμένα, με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού Π. Παναγιωτόπουλου, ο φάρος αναγνωρίζεται ως μηνείο πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς, όπως αναφέρεται στο σχετικό ΦΕΚ 322/12-9-2013 (Τεύχος αναγκαστικών απαλλοτριώσεων και πολεοδομικών θεμάτων) :

"αποτελεί αξιόλογη αρχιτεκτονικά κατασκευή και ιδιαίτερο δείγμα μιας ειδικής κατηγορίας κτηρίων, των φάρων, έχει συμβάλει στην ανάπτυξη και στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στην περιοχή, είναι συνδεδεμένος με τη ναυτική παράδοση της Ελλάδας και αποτελεί σημείο αναφοράς για τους ναυτικούς, αλλά και τους κατοίκους της περιοχής της Αλεξανδρούπολης"

image

Με κόκκινο κύκλο σημειώνεται ο φάρος

Εικόνα 10. Άποψη του λιμανιού, του σιδηροδρομικού σταθμού και του Φάρου στην σημερινή έκταση της πόλης.

image

Πηγή: Ομάδα εργασίας με τη χρήση του Google Earth

Διαμόρφωση αστικού τοπίου: ανέγερση κτηρίων, χρήσεις γης κεντρικών λειτουργιών

Περί το 1890 κατασκευάστηκαν αρκετά κτήρια τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για τις διοικητικές ανάγκες των οθωμανικών αρχών, των σιδηροδρόμων και του λιμανιού. Τα πρώτα αυτά κτίσματα ενσωματώνονται στην περιοχή της νέας πόλης που δημιουργείται, διαμορφώνοντας το αστικό της τοπίο. Ορισμένα από τα κτήρια αυτά σώζονται σήμερα ενώ άλλα έχουν κατεδαφιστεί.

Κτήρια οθωμανικής διοίκησης

Από τα κτήρια που κατασκευάστηκαν για τις ανάγκες της οθωμανικής διοίκησης, σώζονται σήμερα τρία τα οποία και εξυπηρετούν χρήσεις κοινωνικού εξοπλισμού. Πρόκειται για λιθόκτιστα υπερυψωμένα ισόγεια κτίσματα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά την πέτρινη σκάλα στην είσοδο και τη διακοσμημένη με μετώπες κεραμοσκεπή που διαθέτουν. Τα κτήρια αυτά είναι: 1) το κτήριο που βρίσκεται στο δυτικό άκρο της σημερινής οδού Δημοκρατίας (Εικόνες 11-12). Σήμερα ανήκει στο Δήμο Αλεξανδρούπολης και μετά από ανακαίνιση λειτουργεί ως Α’ Παιδικός Σταθμός.

Εικόνα 11. Το κτήριο του Α΄ παιδικού σταθμού. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 12. Το κτήριο του Α΄ παιδικού σταθμού. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

2) το κτήριο που βρίσκεται στο παραλιακό μέτωπο της πόλης και στο οποίο στεγάζεται το ταχυδρομείο (από την απελευθέρωση της πόλης, όταν και περιήλθε στην ιδιοκτησία του ελληνικού δημοσίου μέχρι και σήμερα, Εικόνα 13). Αρχικά το κτήριο χρησιμοποιήθηκε από τους Οθωμανούς ως στρατηγείο. Για την ίδια χρήση αξιοποιήθηκε από τους συμμάχους κατά την περίοδο της Διασυμμαχικής κυβέρνησης (1919 –1920). Αξίζει να σημειωθεί ότι στο κτήριο αυτό στις 14 Μαίου 1920 έγινε η παράδοση της πόλης και από αυτό στάλθηκαν τα πρώτα τηλεγραφήματα για την απελευθέρωση της πόλης και την ενσωμάτωση της Θράκης στον εθνικό κορμό.

Εικόνα 13. Το κτήριο του ταχυδρομείου. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

3)Το σημερινό δικαστικό μέγαρο (Εικόνα 14), που βρίσκεται στην παραλιακή οδό της πόλης. Το κτήριο στέγασε επί οθωμανικής κυριαρχίας τα γραφεία της πολιτικής διοίκησης. Τη ίδια χρήση εξακολούθησε να έχει κατά την περίοδο της Βουλγαρικής κατοχής της πόλης και της Διασυμμαχικής κυβέρνησης. Από την απελευθέρωση της πόλης, αφότου και περιήλθε στην ιδιοκτησία του ελληνικού δημοσίου μέχρι και σήμερα, στεγάζει τα δικαστήρια της πόλης. Το 1957 έγινε επέκταση καθ’ ύψος του κτηρίου με την προσθήκη ενός ακόμη ορόφου με μέριμνα τη διατήρηση της αρχικής του αρχιτεκτονική.

Εικόνα 14. Το κτήριο των δικαστηρίων. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 15. Το κτήριο των δικαστηρίων και του ταχυδρομείου. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Τα κτήρια της οθωμανικής διοίκησης χωροθετούνται στο τμήμα της πόλης (Εικόνα 16) που περιβάλλεται από τη λεωφόρο Δημοκρατίας (1), την παραλιακή λεωφόρο Μ. Αλεξάνδρου (3) και τις οδούς Ζαρίφη (4) και Ν. Φωκά (2) προς τα δυτικά και ανατολικά αντίστοιχα. Στην εικόνα απεικονίζονται τα κτήρια του Α' παιδικού σταθμού (Κ1), του ταχυδρομείου (Κ2) και του δικαστικού μεγάρου (Κ3), τα οποία βρίσκονται σε μικρή απόσταση από τον Φάρο της πόλης (Φ) και την Ζαρίφειο Ακαδημία (Κ4)

Εικόνα 16. Χωροθέτηση των κτηρίων της οθωμανικής διοίκησης. Πηγή: Ομάδα εργασίας με τη χρήση του Google Earth

image

Διαμόρφωση αστικού τοπίου: χρήσεις γης κοινωνικού εξοπλισμού

Περί τα τέλη του 1800 έως τις αρχές του 1900 ανεγέρθηκαν στην πόλη σημαντικά κτήρια κοινωνικού εξοπλισμού. Ο ναός του Αγίου Νικολάου (σημερινή Μητρόπολη), η Λεονταρίδειος σχολή (1909), και ένα σχολείο στην αυλή του ναού. Όπως αναφέρει ο Βακαλόπουλος (1990), στο έργο του "ιστορία του Βόρειου Ελληνισμού (Θράκη)" (Θεσ/νίκη: Κυριακίδης), το πρώτο σχολείο της πόλης κτίστηκε το 1866. Στο κτήριο αυτό στεγάζεται σήμερα το 3ο Δημοτικό Σχολείο Αλεξανδρούπολης.

Εικόνα 17. Ο ναός Αγ. Νικολάου-σημερινή Μητρόπολη

image

Πηγή: Ομάδα εργασίας.

Εικόνα 18. Το πρώτο σχολείο της πόλης

image

Πηγή: Ομάδα εργασίας.

Εικόνα 19. Ο ναός Αγ.Νικολάου-σημερινή Μητρόπολη και το σχολείο. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 20. Η Λεονταρίδειος σχολή σήμερα. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Τόσο το πρώτο δημοτικό σχολείο της πόλης όσο και η Λεονταρίδειος σχολή,το 1974, χαρακτηρίστηκαν ως οικοδομήματα που χρήζουν κρατικής προστασίας, με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της κυβέρνησης (ΦΕΚ 476/Β/6-5-1974):

image

Το 1875 με πρωτοβουλία των Αρμενίων μεταναστών στην πόλη ξεκίνησε η οικοδόμηση της Αρμένικης εκκλησίας η οποία ολοκληρώθηκε το 1866. Η εκκλησία βρίσκεται στην συμβολή των οδών Ανατολικής Θράκης και 14ης Μαΐου και είναι αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη, τον Πρόδρομο. Σημειωτέον ότι οι αρμένιοι μετανάστες έφτασαν στην πόλη, στα μέσα του 19ου αιώνα, για να εργαστούν στα έργα υποδομής της πόλης και κυρίως του σιδηροδρόμου.

Εικόνα 21. Αρμένικη εκκλησία Αλεξανδρούπολης

image

Πηγή: Ομάδα εργασίας.

Εικόνα 22. Αρμένικη εκκλησία Αλεξανδρούπολης, έτος ανέγερσης 1874. Πηγή: Ομάδα εργασίας.

image

Εικόνα 23.Η αρμένικη εκκλησία στον αστικό ιστό της πόλης. Πηγή: Ομάδα εργασίας.

image

Η ανάπτυξη της νέας πόλης δεν θα μπορούσε παρά να περιλάβει και υποδομές οικονομικής δραστηριότητας. Πρώτη βιομηχανική μονάδα στο Δεδέαγατς αποτέλεσε ο Μύλος Πρωτόπαπα, που κτίστηκε το 1874 στο ανατολικό άκρο της πόλης κοντά στις σιδηροδρομικές γραμμές. Ο Μύλος συνδεόταν με τον σιδηρόδρομο τόσο για την τροφοδοσία του σε πρώτες ύλες (σιτηρά) όσο και την μεταφορά των προϊόντων του (ζυμαρικά και άλευρα), στη βαλκανική ενδοχώρα. Το 1915, ο Μύλος βομβαρδίστηκε από τον αγγλογαλλικό στόλο.

Το καπνομάγαζο - ένα ιστορικό κτήριο

Το κτήριο βρίσκεται στην οδό Αίνου. Κατασκευάστηκε το 1893 από την καθολική κοινότητα της πόλης και λειτούργησε ως σχολείο, ωστόσο μια πυρκαγιά στις αρχές του 19ου αιώνα, το κατέστρεψε. Στην πορεία του χρόνου άλλαξε διάφορες χρήσεις. Την περίοδο της μικρασιατικής καταστροφής χρησιμοποιήθηκε για την εγκατάσταση των προσφύγων που έφταναν στην πόλη. Στην πορεία του χρόνου αγοράστηκε από τον Αγκόπ Ασταρζιάν, ένα αρμένιο έμπορο καπνού και χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη καπνού. Χρησιμοποιήθηκε ως φυλακές από τους Βουλγάρους και αργότερα ως χώρος φύλαξης αριστερών κρατουμένων.
Τη δεκαετία του 50 αλλάζει πάλι χρήση και λειτουργεί ως αποθήκη ηλιόσπορων για να χρησιμοποιηθεί στη συνέχεια από τα ΚΤΕΛ της πόλης ως σταθμός τους. Ο Δήμαρχος της πόλης Ηλίας Ευαγγελίδης (1994-97) κηρύσσει το κτήριο ως διατηρητέο. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην απόφαση αυτή εκδηλώθηκαν ποικίλες αντιδράσεις. Ο Δήμαρχος Γεώργιος Αλεξανδρής ανακοίνωσε την πρόθεση της Δημοτικής Αρχής να προβεί στην κατεδάφιση του διατηρητέου κτηρίου, λόγω της κακής κατάστασής του, εάν μέχρι την 31 Οκτωβρίου 2007 το Υπουργείο Πολιτισμού δεν αποχαρακτήριζε το κτήριο ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Το κτήριο σήμερα έχει αναπαλαιωθεί και ανακαινιστεί και πρόκειται να στεγάσει τη δημοτική βιβλιοθήκη.

Εικόνα 24. Το καπνομάγαζο στην οδό Αίνου, σήμερα. Πηγή: Ομάδα εργασίας.

image

Πηγή: Ομάδα εργασίας.

Εικόνα 25. Το καπνομάγαζο στην οδό Αίνου, σήμερα. Πηγή: Ομάδα εργασίας.

image

Πληθυσμιακή εξέλιξη

Η πόλη, εκτός από οικονομικά, αναπτυσσόταν και δημογραφικά. Το πρώτο στρώμα των κατοίκων της αποτελούσαν κυρίως Έλληνες και Τούρκοι, ως επί το πλείστον διοικητικοί υπάλληλοι. Πολύ γρήγορα, η πολίχνη εξελίχθηκε σε πόλο έλξης του ελληνικού στοιχείου, το οποίο μετακινούταν κυρίως από την Αίνο και δευτερευόντως από τη Μάκρη, τη Μαρώνεια και την Αδριανούπολη, θέτοντας υπό τον έλεγχό του το εμπόριο, που μέχρι τότε ασκούσαν Έλληνες της Αίνου.

Εργάτες (εποχικοί ή μη), έμποροι και αλιείς καθώς και ναυτικοί συνέθεταν κατά κύριο λόγο τον κοινωνικό ιστό του οικισμού στα τέλη του αιώνα. Σε αυτόν μπορεί να προστεθεί και ένα σώμα υπαλλήλων και στελεχών των εταιρειών και της διοίκησης, η παρουσία των οποίων συνδέθηκε σημαντικά με τα έργα υποδομής της πόλης.

Το υπάρχον κοινωνικό στρώμα ενισχύθηκε επίσης με την παρουσία μελών ξένων παροικιών, όπως Αρμενίων, Βουλγάρων, Φραγκολεβαντίνων και Εβραίων, γεγονός που προσέδωσε στον αστικό οικισμό ένα χρώμα κοσμοπολιτισμού . Οι Εβραίοι, εγκατεστημένοι στην πόλη ήδη από το 1887, ασχολούνταν με το εμπόριο, τον χρηματοπιστωτικό τομέα και τη μεσιτεία, ή ήταν εργάτες. Στα 1897, ο αριθμός των εβραϊκών οικογενειών ανερχόταν στις 39 με 180 μέλη. Οι ανοδικές τάσεις που καταγράφονται στον πληθυσμό τους, οφείλονται βέβαια στην αυξημένη κίνηση του λιμανιού.

Η έλευση του 20ού αιώνα επεφύλασσε στη φυσιογνωμία της πόλης περαιτέρω αλλαγές εξαιτίας δημογραφικών μεταβολών, που έμελλε να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του περιβαλλοντικού της τοπίου. Τη δεκαετία του 1910 και κυρίως την περίοδο της βουλγαρικής κυριαρχίας (1913-1919), ο πληθυσμιακός χάρτης της πόλης μεταβλήθηκε άρδην. Η ραγδαία αποδυνάμωση του ελληνικού στοιχείου και όχι μόνον αποτυπώνεται με ενάργεια στις προξενικές εκθέσεις, που μιλούσαν για συναγωνισμό των Τούρκων αυτονομιστών και των Βούλγαρων εθνικιστών καθώς και για βίαιες εκδηλώσεις και πράξεις εις βάρος του ελληνικού χριστιανικού πληθυσμού της πόλης .

Από την εποχή της διασυμμαχικής διοίκησης στην Θράκη (1919-1920) και μετά, η πόλη γνώρισε μια φάση πληθυσμιακής ανάκαμψης. Με βάση τα στοιχεία από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία, μέσα σε μια οκταετία ο πληθυσμός της πόλης σχεδόν διπλασιάσθηκε.

Εικόνα 26. Πληθυσμός της πόλης το 1920.

image

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδας

Ίδρυση πρώτου σωματείου

Το 1920 (8 Σεπτεμβρίου) ιδρύθηκε το πρώτο Σωματείο στην πόλη, ο "Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Αλεξανδρουπόλεως" που δραστηριοποιείται ενεργά μέχρι και σήμερα προσφέροντας σε πολλαπλά επίπεδα στην τοπική κοινωνία. Σημαντική ήταν η προσφορά του συλλόγου κατά την περίοδο της μικρασιατικής καταστροφής με δράσεις που αποσκοπούσαν στην περίθαλψη των προσφύγων που έφταναν στην πόλη. Για τις δράσεις του ο σύλλογος έλαβε βραβείο από την Ακαδημία Αθηνών.


Εικόνα 27. To οίκημα του "Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Αλεξανδρουπόλεως" σήμερα στην οδό 14ης Μαίου. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Εικόνα 28. Σύλλόγος Κυριών και Δεσποινίδων Αλεξανδρουπόλεως - έτος ίδρυσης 1920. Βραβείο ακαδημίας Αθηνών. Πηγή: Ομάδα εργασίας

image

Το αστικό περιβάλλον της πόλης: 1921-1930

Για την κάλυψη των αναγκών της, εξαιτίας της πληθυσμιακής αύξησης από το 1880 μέχρι και το τέλος της πρώτης εικοσαετίας του 20ού αιώνα, η πόλη επεκτάθηκε στη βάση του πρώτου πολεοδομικού σχεδίου της. Σε επόμενο πολεοδομικό σχέδιο (εικόνα 1), που συντάχθηκε το 1921 από τον Αθανάσιο Σπανό, διευθυντή του 1ου Δημοτικού Σχολείου , και στηρίχθηκε στα στοιχεία της απογραφής του ίδιου έτους, αποτυπώνεται η οικιστική ανάπτυξη της πόλης, κυρίως στη δυτική πλευρά της όπου δημιουργήθηκαν σχολεία, εκκλησίες και διοικητικά κτήρια, ενώ στη θέση του σημερινού 1ου Δημοτικού Σχολείου βρισκόταν ένα μικρό στρατιωτικό αεροδρόμιο.

Εικόνα 1. Πολεοδομικό σχέδιο Αλεξανδρούπολης, 1921.

image

Πηγή: Δ. Μαστορόπουλος, Ιστορική εξέλιξη της πολεοδομικής οργάνωσης της πόλης της Αλεξανδρούπολης (1878-2011). Η αρχή της πολεοδομικής ωριμότητας στην πόλη μας, αδημοσίευτη εργασία. Αλεξανδρούπολη 2011, σελ. 6.

Εικόνα 2. Το οικιστικό περιβάλλον της Αλεξανδρούπολης το 1921 - στην σημερινή πόλη.

image

Πηγή: Ομάδα εργασίας με τη χρήση του Google Earth

Στην εικόνα 2 απεικονίζεται η έκταση της πόλης της Αλεξανδρούπολης το 1921 συγκριτικά με τη σημερινή έκταση της πόλης. Ο χώρος που σκιάζεται με πράσινο χρώμα αποτελούσε φυσικό περιβάλλον (αγρούς, δάση)

Εικόνα 3. Το οικιστικό περιβάλλον της Αλεξανδρούπολης το 1921 - στην σημερινή πόλη.

image/>

Πηγή: Ομάδα εργασίας με τη χρήση του Google Earth

Στην εικόνα 3 απεικονίζεται το οικιστικό περιβάλλον της πόλης της Αλεξανδρούπολης το 1921 συγκριτικά με τη σημερινή έκταση της πόλης.

Αποκατάσταση προσφύγων - οικιστικές περιοχές στέγασης

Η έλευση των προσφύγων του 1922 στην Αλεξανδρούπολη αποτέλεσε σημαντική παράμετρο στην οργάνωση του γεωγραφικού χώρου της, την ανάπτυξη του οικιστικού περιβάλλοντος και γενικότερα στη διαμόρφωση του περιβαλλοντικού της τοπίου, όπως άλλωστε και σε όλη την ελληνική επικράτεια. Το ζήτημα της στέγασης των προσφύγων αναδείχθηκε σε μία από τις κύριες προτεραιότητες της πολιτείας, που ανέθεσε την αποκατάσταση στο Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας, καθώς και σε φορείς, όπως αρχικά στο Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922) και εν συνεχεία στην Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΦΕΚ 124/12/5/1923). Βασικό μάλιστα καθήκον της Ε.Α.Π. ήταν η εξασφάλιση, για τους πρόσφυγες, μόνιμης στέγασης, μέσα από την υλοποίηση ενός ευρέος προγράμματος κατασκευής προσφυγικών κατοικιών .

Η ανάγκη για την αποκατάσταση των προσφύγων που μετακινήθηκαν στα αστικά κέντρα της χώρας είχε ως απόρροια να μην εφαρμοστεί στην πράξη η πολεοδομική πολιτική που επιδιώχθηκε την πρώτη εικοσαετία του 20ού αιώνα, με κύριο εκφραστή τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, τον τότε Υπουργό Συγκοινωνιών.

Η πολιτική οργάνωσης του γεωγραφικού χώρου των ελληνικών πόλεων, ακολουθώντας το μοντέλο των σύγχρονων ευρωπαϊκών πόλεων, εκφράστηκε με το Νομοθετικό Διάταγμα της 16.8.1923 «Περί Σχεδίων Πόλεων, κωμών και συνοικισμών του Κράτους και οικοδομής αυτών». Το νομοθέτημα αυτό θεωρείται σταθμός ορόσημο για την ιστορία της πολεοδομίας, αφού περιλήφθηκε σε αυτό η βασική αρχή του πολεοδομικού σχεδιασμού, δηλαδή ότι η πόλη έπρεπε να αναπτύσσεται βάσει σχεδίου, το οποίο θα παραγόταν με ευθύνη του κράτους. Συνεπώς, η αρχή του σχεδιασμού ελληνικών πόλεων είχε πια ως βασικό συμπλήρωμα τη θέσπιση κανόνων για την ορθολογική εκπόνηση των πολεοδομικών σχεδίων, τις κατηγορίες χρήσεων γης και τη δημιουργία κοινωφελών και κοινόχρηστων χώρων.

Για την περίπτωση της Αλεξανδρούπολης, όπως άλλωστε και για τις άλλες πόλεις της Ελλάδας, η επέκταση του σχεδίου της, «αντανακλά τον προσφυγικό σχεδιασμό και καταλήγει να προσδώσει σε μια μορφή πόλης διάσπαρτης, ομοιόμορφα εκτεταμένης, χωρίς αστικά χαρακτηριστικά, δημόσια κτήρια, χώρους κοινωνικής ζωής, ιδιαίτερες χαράξεις και εξυπηρετήσεις». Έτσι η οικιστική ανάπτυξη της πόλης βασίστηκε σε νομοθετικά διατάγματα και νόμους που αφορούσαν πρωτίστως την αποκατάσταση των προσφύγων (Πίνακας 1)

Η χρήση γης για την αποκατάσταση της στέγασης των προσφύγων αποτέλεσε το πρώτιστο μέλημα της πολιτείας. Έτσι, στη δεκαετία του 20, κατασκευάστηκαν κατοικίες σε τέσσερες περιοχές της πόλης όπου και ιδρύθηκαν ισάριθμοι προσφυγικοί οικισμοί (Εικόνα 3). Στην ανατολική είσοδο της πόλης, στα Καραγατσιανά (Κ), οι κατοικίες φιλοξένησαν πρόσφυγες από το Κάραγατσς της Αδριανούπολης. Στο παραλιακό μέτωπο της πόλης, στον οικισμό «Απολλωνιάδα» στεγάστηκαν πρόσφυγες από την ομώνυμη περιοχή της Μικράς Ασίας. Στο βορειοδυτικό τμήμα της πόλης κατασκευάστηκε οικισμός όπου στεγάστηκαν πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία. Βασικό χαρακτηριστικό των κατοικιών ήταν το τσιμέντο που χρησιμοποιήθηκε για τη δόμησή τους και έτσι ονομάστηκε «Τεσιμεντένια» (Τ). Πρόσφυγες κυρίως από την περιοχή της Καππαδοκίας στεγάστηκαν στον οικισμό που κατασκευάστηκε στο βόρειο άκρο της πόλης (στην τότε περιοχή Αλή Μπέη, σήμερα εξώπολη), γνωστό ως Καραμανλίδικα (Καρ).

Εικόνα 4. Πρσφυγικοί οικισμοί στην πόλη της Αλεξανδρούπολης (με κόκκινο περίγραμμα σημειώνεται το 1ο Δημοτικό σχολείο). Πηγή: Ομάδα εργασίας με με τη χρήση του Google Earth

Κατοικίες στον οικισμό "Τσιμεντένια" που ζώζονται σήμερα. Ορισμένες από αυτές κατοικούνται και σήμερα και άλλες βρίσκονται σε πλήρη εγκατάλειψη... Περιδιάβαση στον τότε οικισμό "Τσιμεντένια" ...σήμερα (βίντεο, δημιουργία: ομάδα εργασίας).

Κατοικίες στον οικισμό της Απολλωνιάδας που ζώζονται σήμερα. Ορισμένες από αυτές σώζονται σε καλή κατάσταση και άλλες βρίσκονται σε πλήρη εγκατάλειψη... Περιδιάβαση στον τότε οικισμό "Απολλωνιάδα" ...σήμερα (βίντεο,δημιουργία: ομάδα εργασίας).

Διαμόρφωση αστικού τοπίου: χρήσεις γης κοινωνικού εξοπλισμού

Για την κάλυψη των αναγκών των κατοίκων της πόλης, κατασκευάστηκε το 1928, ένα δημοτικό σχολείο (Εικόνες 5-7). Το σχολείο χωροθετήθηκε στην ευρύτερη περιοχή του ρέματος Βανικιώτη, ανατολικά του προσφυγικού οικισμού «τσιμεντένια» και βόρεια του οικισμού της Καλλιθέας με σκοπό να εξυπηρετήσει τις ανάγκες τόσο των μαθητών προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή όσο και των μαθητών της Καλλιθέα (Εικόνα 3, το σχολείο σημειώνεται με κόκκινο περίγραμμα). Το σχολείο διαθέτει πολύ μεγάλη αυλή η οποία προβλέφθηκε να λειτουργήσει ως γήπεδο.

Το 2000, το κτήριο χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο καθώς, όπως αναφέρεται στο σχετικό ΦΕΚ (ΦΕΚ τεύχος Δ, 630/2-10-2000), «πρόκειται για επιβλητικό νεοκλασικό κτήριο». Από την ανέγερσή του μέχρι και σήμερα λειτουργεί ως 1ο Δημοτικό Σχολείο Αλεξανδρούπολης.

Εικόνα 5. Το κτήριο του 1ου Δημοτικού σχολείου. Πηγή: Ομάδα εργασίας

Εικόνα 6. Το κτήριο του 1ου Δημοτικού σχολείου και η μεγάλη αυλή. Πίσω διακρίνεται ο ναός της Αγ. Κυριακής. Πηγή: Ομάδα εργασίας

Εικόνα 7. Το κτήριο του 1ου Δημοτικού σχολείου. Πηγή: Ομάδα εργασίας

Μέχρι το 1930, στο πλαίσιο των ευρύτερων επεμβάσεων πολεοδομικού εκσυγχρονισμού και της εγκατάστασης δικτύων υποδομών, είχαν υλοποιηθεί στην πόλη μια σειρά από έργα, όπως τα σφαγεία στο δυτικό μέρος, το δίκτυο ύδρευσης της πόλης, το εργοστάσιο ηλεκτροφωτισμού, η δημοτική ιχθυαγορά, η πυροσβεστική υπηρεσία, και η Ζαρίφειος Παιδαγωγική Ακαδημία (Eικόνες 8-10).

Αξίζει να σημειωθεί ότι το κτήριο της Ζαριφείου Ακαδημίας έχει χαρακτηριστεί ως έργο τέχνης και ιστορικό διατηρητέο μνημείο, καθώς όπως αναφέρεται στο σχετικό ΦΕΚ (714/Β/28-8-1979): "Είναι σημαντικό οικοδόμημα, ένα από τα ελάχιστα αξιόλογα δείγματα της παλαιάς αρχιτεκτονικής στην πόλη και είναι σπουδαίας ιστορικής σημασίας γιατί εδώ συνεχίστηκε η μεγάλη παράδοση της ελληνικής παιδείας στη Θράκη που είχε αναπτυχθεί από τη Zαρίφεια Διδασκαλία της Φιλιππούπολης"

Εικόνα 8. Μελέτη Ζαριφείου Διδασκαλείου. Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους (Αρχεία Ν. Ροδόπης, Κομοτηνή) Φάκελος #863

Εικόνα 9.Μελέτη Ζαριφείου Διδασκαλείου. Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους (Αρχεία Ν. Ροδόπης, Κομοτηνή) Φάκελος #863

Εικόνα 10. H Ζαρίφειος Παιδαγωγική Ακαδημία σήμερα. Πηγή:Ομάδα εργασίας

Πίνακας 1. Νομοθετικά διατάγματα και νόμοι: αποκατάσταση των προσφύγων - διαχείριση γης

Το αστικό περιβάλλον της πόλης: 1931-1950

Το 1931 εγκρίθηκε το σχέδιο επέκτασης της πόλης (ΦΕΚ 58/12.3.1931), το οποίο βασίστηκε στο Νομοθετικό Διάταγμα της 16.8.1923 (ΦΕΚ 228/16.8.1923 τη διαμόρφωση του σχεδίου ελήφθησαν υπόψη οι νέες πληθυσμιακές συνθήκες και κοινωνικές ανάγκες. Έτσι, σχεδιάσθηκαν νέες χρήσεις γης για τη λειτουργία της πόλης, με βασικότερες τη στέγαση και τον κοινωνικό εξοπλισμό, όπως ήταν το νοσοκομείο και τα σχολεία, το οδικό δίκτυο καθώς και τα δίκτυα τεχνικής υποδομής, (ύδρευσης και ηλεκτρισμού) . Επιπλέον, εντάχθηκαν παρεμβάσεις που είχαν ήδη υλοποιηθεί καθώς και αλλαγές στις χρήσεις γης. Ενδεικτικά αναφέρεται ο προσφυγικός συνοικισμός «Τσιμεντένια» , που εκτεινόταν στο βορειοδυτικό τμήμα της πόλης (από την οδό 14ης Μαΐου ως την οδό Δολόγκου), ανατολικά του αεροδρομίου (στη θέση που σήμερα βρίσκεται το 1ο δημοτικό σχολείο). Βόρεια και βορειοδυτικά του αεροδρομίου διερχόταν το ρέμα Βανικιώτη, που αποτελούσε φυσικό όριο των συνοικισμών Τσιμεντένια και Καλλιθέα. Η Καλλιθέα, που βρισκόταν βόρεια του ρέματος, επεκτάθηκε στη ζώνη όπου υπήρχαν καλλιέργειες αμπελιών και στην επέκταση αυτή περιελήφθησαν και άλλοι συνοικισμοί, όπως οι Λαχανόκηποι στην ανατολική πλευρά της πόλης, ο γεωργικός συνοικισμός βόρεια και δύο άλλοι ανατολικά όπου ήταν εγκατεστημένες ομάδες αθίγγανων. Τέλος, τα δημόσια κτήματα στην περιοχή του αεροδρομίου ρυμοτομήθηκαν, γεγονός που επηρέασε πολεοδομικά τη διαρρύθμιση του δημόσιου χώρου. Αποτέλεσμα των παρεμβάσεων αυτών ήταν η αλλαγή χρήσεων γης σε μεγάλη έκταση, αφού αγροτεμάχια, ακαλλιέργητες περιοχές και καλλιεργήσιμες εκτάσεις οικοπεδοποιήθηκαν με σκοπό την ανέγερση κατοικιών.

Στις περιοχές όπου αναπτύχθηκαν οι παραπάνω συνοικισμοί, υπήρχαν δημόσια κτήματα, τα οποία αξιοποιήθηκαν για τη στέγαση των προσφύγων, ενώ το 1932 και το 1937 πραγματοποιήθηκε οριστική διανομή αγροτεμαχίων. Αποτέλεσμα των παρεμβάσεων αυτών ήταν η αλλαγή χρήσεων γης σε μεγάλη έκταση, αφού αγροτεμάχια, ακαλλιέργητες περιοχές και καλλιεργήσιμες εκτάσεις οικοπεδοποιήθηκαν με σκοπό την ανέγερση κατοικιών.

Πολεοδομικό σχέδιο Αλεξανδρούπολης, 1931. Η περιοχή "τσιμεντένια"

image

Πηγή: Πολεοδομία Δήμου Αλεξανδρούπολης


image

Πολεοδομικό σχέδιο Αλεξανδρούπολης, το 1931. Πηγή: Πολεοδομία Αλεξανδρούπολης.

Απεικονίζεται η περιοχή γύρω από τα Βρετανικά κοιμητήρια, τα οποία σημειώνονται με την ένδειξη (1). Στη θέση (2) η οδός 14ης Μαΐου.

Παράλληλα, ανέκυψε η ανάγκη για οργάνωση γεωγραφικού χώρου, άρρηκτα συνυφασμένη με την επαγγελματική απασχόληση των προσφύγων στους νέους οικισμούς τους. Για παράδειγμα, μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με ευθύνη των δημοτικών αρχών, καθορίστηκαν νέες χρήσεις γης για την ανάπτυξη γεωργικών και κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων. Στο πλαίσιο αυτό, στην ανατολική πλευρά της πόλης (γύρω από την περιοχή των Λαχανόκηπων), δημοτικές εκτάσεις χαρακτηρίσθηκαν ως βοσκότοποι για την άσκηση της οικόσιτης κτηνοτροφίας από τους κατοίκους του προσφυγικού οικισμού του Μαΐστρου, ενώ στη βορειανατολική πλευρά (περιοχή Εξώπολης) επεκτάθηκαν αμπελοκαλλιέργειες γύρω από τις οποίες αναπτύχθηκε και η κτηνοτροφία . Διαχρονικά, η δημιουργία νέων χρήσεων γης και η ανάμιξή τους με υφιστάμενες προκαλούσαν πολλές φορές προβλήματα και συγκρούσεις μεταξύ των κατοίκων, οι οποίοι προσέφευγαν συχνά στο Δημοτικό Συμβούλιο της Αλεξανδρούπολης, με σχετικά αιτήματα

Ενδεικτικά αναφέρονται τα αιτήματα των μελών του Σωματείου λαχανοκηπουρών στους Λαχανόκηπους και των αμπελοκαλλιεργητών στην Εξώπολη για απαγόρευση της βόσκησης οικόσιτων ζώων σε θέσεις γύρω από τις περιοχές τους. Σημειωτέον ότι οι πρώτοι αιτούνταν την απαγόρευση της βοσκής των οικόσιτων ζώων κτηνοτρόφων του Μαΐστρου και οι δεύτεροι την απαγόρευση βοσκής γύρω από τις θέσεις των αμπελώνων τους προς αποφυγή ζημιών [αρ. απόφ. 77 (12/3/47), αρ. απόφ. 80 (1948)].

H πληθυσμιακή συνιστώσα άσκησε πιέσεις σε επίπεδο οικιστικό. Επίσης, πέραν του στεγαστικού ζητήματος και της έκτασης του εποικισμού, γίνεται φανερή η ανάγκη κατάληψης χώρου για την κατασκευή νέων οδικών αρτηριών, τη δημιουργία και βελτίωση δικτύων υποδομής, όπως του δικτύου ηλεκτρικών εγκαταστάσεων, για την εκμετάλλευση του οποίου τα δικαιώματα χορηγήθηκαν στον δήμο της Αλεξανδρούπολης, το 1937, με βάση σχετικό Διάταγμα ΦΕΚ 360/15.09.1937

Πολεοδομικό σχέδιο Αλεξανδρούπολης, 1931. Διακρίνεται η Μητρόπολη (1), ο ναός του Αγίου Ελευθερίου (2) και η οδός Υψηλάντου (3) και το Εργοστάσιο Ηλεκτρισμού (4)

Πηγή: Πολεοδομία Δήμου Αλεξανδρούπολης. Επεξεργασία: ομάδα εργασίας

Οι πιέσεις σε οικιστικό επίπεδο εξακολούθησαν στη δεκαετία του 1940 και τις αρχές της επόμενης δεκαετίας, οπότε δημιουργήθηκαν νέοι συνοικισμοί και η πόλη επεκτάθηκε ανατολικά και δυτικά Στη δεκαετία του 1940, στη δυτική πλευρά της πόλης, στην περιοχή του παλιού αεροδρομίου, οικοπεδοποιήθηκαν τα δημόσια κτήματα, όπως αυτά ρυμοτομήθηκαν με το σχέδιο του 1931. Την ίδια περίοδο, ένα τμήμα της περιοχής παραχωρήθηκε στο Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας, το οποίο προχώρησε επίσης στην υλοποίηση στεγαστικών προγραμμάτων, ενώ ένα άλλο στον Σύλλογο Παλαιών Πολεμιστών (εικόνα 3)


Μετά τη λήξη του Πολέμου, εν μέσω εμφυλίου πολέμου, η ανασυγκρότηση της Αλεξανδρούπολης δεν έπαψε να αποτελεί στόχο της δημοτικής αρχής, προκειμένου να ανακάμψει η τοπική οικονομία και να αποκατασταθεί η ομαλότητα στην καθημερινή ζωή των κατοίκων της. Σύμφωνα, άλλωστε, με το Νομοθετικό Διάταγμα του 1923 «Περί Σχεδίων Πόλεων…», στις αρμοδιότητες των δήμων περιλαμβάνονταν ο σχεδιασμός, η βελτίωση και η επέκταση έργων υποδομής, η εκπόνηση έργων κοινής ωφέλειας, η εξυπηρέτηση οικιστικών αναγκών και κοινωνικών σκοπών.

Το 1947 εγκρίθηκε η ανέγερση 18 διώροφων οικοδομών εργατικών τετραπλοκατοικιών, στο ανατολικό τμήμα της πόλης, το οποίο προκρίθηκε για τον σκοπό αυτό. Για την εκπόνηση του έργου κρίθηκε απαραίτητη και προτάχθηκε η κτημοτογράφηση της περιοχής για την υλοποίηση των διαδικασιών απαλλοτρίωσης του χώρου από το δημόσιο . Παράλληλα τέθηκαν σε εφαρμογή έργα για βελτίωση του υφιστάμενου οδικού δικτύου, που είχε εγκαταλειφθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου και της βουλγαρικής κατοχής. Οι εργασίες αυτές αφορούσαν είτε στον εξωραϊσμό είτε στην επισκευή κεντρικών αξόνων του τότε πολεοδομικού δικτύου, όπως ήταν η οδός Ρούσβλελτ (σημερινή οδός Μητροπολίτη Ιωακείμ Καβύρη) .

Το ενδιαφέρον των τοπικών αρχών για την αναβάθμιση των υποδομών (της σιδηροδρομικής γραμμής, του δικτύου ύδρευσης και υπονόμων) και τη διαμόρφωση νέων, όπως το νέο αεροδρόμιο στο ανατολικό τμήμα της πόλης , συνδεόταν με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της πόλης και την απόφαση των αρχών για αποκατάσταση και διατήρηση της λειτουργικότητάς της. Προς την ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν και τα έργα επισκευής του δικτύου ύδρευσης, το οποίο σημειωτέον περιλάμβανε δύο δεξαμενές υδρομαστεύσεων, μία στην περιοχή των πηγών της περιοχής του Ποταμού, στα ανατολικά της πόλης, και μία στο βορειοδυτικό τμήμα . Παράλληλα προωθήθηκαν εγκαταστάσεις ύδρευσης (κρήνες) σε κατοικίες και καταστήματα, ούτως ώστε να αντιμετωπιστούν προβλήματα υδροδότησης της πόλης .

Η δημοτική δραστηριότητα εκφράστηκε και στο επίπεδο του εξωραϊσμού καi «καλλωπισμού» της πόλης , ενώ ιδιαίτερη σημασία αποδιδόταν και στην καθαριότητα του δημόσιου χώρου . Συγχρόνως, η δημοτική αρχή εκδήλωνε ενδιαφέρον και για την ανάπτυξη του αστικού πρασίνου με δενδροφυτεύσεις, καλλιέργειες κήπων και δενδροστοιχιών, με αναδασώσεις ελεύθερων χώρων , καθώς και για τη διαχείριση υδατικών πόρων, όπως της φυσικής λειτουργίας των χειμάρρων που διέτρεχαν την πόλη. Για παράδειγμα, το 1948, με έκθεση της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου, κρίθηκε αναγκαία η διευθέτηση της κοίτης του χειμάρρου Καλλιθέας, ο οποίος, πριν τη διασταύρωσή του με τη δημόσια οδό, άλλαξε την κοίτη του λόγω συνεχών διαβρώσεών της, με αποτέλεσμα να κατακλύζονται οι αγροί γύρω από την κοίτη καθώς και οι γύρω οικίες. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος κρίθηκε αναγκαίος ο περιορισμός του χειμάρρου στη φυσική κοίτη του και η κατασκευή φράγματος και ενός αναχώματος παράλληλα με την όχθη του .

Παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες για επίλυση πρακτικών προβλημάτων της καθημερινής ζωής, λειτουργικές ανάγκες της Αλεξανδρούπολης παρέμειναν ανεκπλήρωτες ή δεν καλύπτονταν κάθε φορά με τον ίδιο τρόπο και την ίδια αποτελεσματικότητα. Στον δημόσιο λόγο της εποχής, ο πλημμελής φωτισμός της πόλης υπήρξε ένα από τα ακανθώδη θέματα που απασχόλησαν την κοινωνία, αφού συνδεόταν τόσο με την καθημερινότητα κατοίκων που ζούσαν σε απόμερες και φτωχικές συνοικίες όσο και με την οικονομία της Αλεξανδρούπολης. Η απουσία μάλιστα λαμπτήρων σε απόκεντρα τμήματα της πόλης και κυρίως σε κεντρικούς δρόμους της πόλης, όπως της 14ης Μαΐου και της παραλιακής Τσώρτσιλ, που είχαν σχέση με τον σιδηροδρομικό σταθμό και το λιμάνι αντίστοιχα, υπονόμευε τον τουριστικό της ρόλο, «γιατί δεν μπορεί νάχει την αξίωση μια πόλη να λέγεται τουριστική τη στιγμή που οι καλύτεροι δρόμοι της είναι θεοσκότεινοι» .

Αεροφωτογραφία της Αλεξανδρούπολης, 1950.

image

Πηγή: Πολεοδομία Δήμου Αλεξανδρούπολης.



Πληθυσμιακή εξέλιξη

Η παρακολούθηση των πληθυσμιακών στοιχείων από τις απογραφές του 1920, του 1928 και του 1940 μπορεί να δώσει μια πρώτη εικόνα για το μέγεθος και την έκταση της αλλαγής της Αλεξανδρούπολης κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η μαζική συρροή προσφύγων από τη Μ. Ασία, τον Πόντο και την ανατολική Θράκη, κυρίως από την Αδριανούπολη και την Αίνο , μετέβαλε τη μέχρι τότε πληθυσμιακή σύνθεση της πόλης, γεγονός που καθόρισε την πορεία του αστικού μετασχηματισμού της παραδοσιακής κοινωνίας.

Η υποδοχή και εγκατάσταση προσφύγων ανέτρεψαν τα δημογραφικά δεδομένα που παρουσίαζε η πόλη κατά τη διάρκεια της βουλγαρικής παρουσίας (1913-1919), εκτινάσσοντας στο διάστημα 1920-1928 το ετήσιο ποσοστό πληθυσμιακής ανάπτυξης στο 7,05% .

Με την είσοδο και την κατάληψη, όμως, της Αλεξανδρούπολης από τους Βούλγαρους (1941-1944) σημειώθηκε πληθυσμιακή αφαίμαξη της πόλης, αφού οι περισσότεροι κάτοικοί της κατέφυγαν είτε στις γερμανοκρατούμενες ζώνες είτε στην Τουρκία και από εκεί στη Μέση Ανατολή, για να ενταχθούν στις δυνάμεις του ελληνικού στρατού. Με τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου διακρίνεται ένα κύμα επιστροφής των προσφύγων στην Αλεξανδρούπολη, ενισχύοντας δημογραφικά τον αστικό ιστό της , ενώ την περίοδο του εμφυλίου πολέμου (1946-1949), η πόλη κατέστη «κέντρον συρροής πληθυσμού της συμμοριτοπλήκτου υπαίθρου» .

Ο διπλασιασμός του αστικού πληθυσμού που επέφεραν οι μετακινήσεις αυτές , είχαν ως αποτέλεσμα την επιδείνωση της κατάστασης της δημόσιας υγείας και την ανάγκη εξασφάλισης ικανοποιητικής στέγασης για τους επήλυδες. Η προϊούσα μέχρι το 1949 ένταση του πληθωρισμού, σε συνάρτηση με τα συσσωρευμένα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, όπως την ανεργία, προκάλεσαν ένα νέο κύμα φυγής των κατοίκων (τέλη της δεκαετίας του 1940), που εκφράσθηκε αυτή τη φορά με την εσωτερική μετανάστευση στα μεγάλα αστικά κέντρα ή / και την έξοδό τους προς τη δυτική Ευρώπη και τις μεγάλες υπερπόντιες χώρες.

Διάγραμμα 1. Ο πληθυσμός της Αλεξανδρούπολης κατά τα έτη 1880-1951

image

Πηγή: Για τα έτη 1890, 1900 και 1912: Αθανάσιος Κριτoύ, Αλεξανδρούπολη: η 100/χρονη ιστορία της 1878-1978, Αλεξανδρούπολη 1995, σ. 47. Για το 1920: Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός του βασιλείου της Ελλάδος, κατά την απογραφή της 19 Δεκεμβρίου 1920, Εθνικό Τυπογραφείο, Αθήνα 1921. Για το 1928: Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός του βασιλείου της Ελλάδος, κατά την απογραφή της 15-16 Μαΐου 1928, Εθνικό Τυπογραφείο, Αθήνα 1935. Για το 1940: Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός του βασιλείου της Ελλάδος, κατά την απογραφή της 16 Οκτωβρίου 1940, Εθνικό Τυπογραφείο, Αθήνα 1950. Για το 1951: Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός του βασιλείου της Ελλάδος, κατά την απογραφή της 7 Απριλίου 1951, Εθνικό Τυπογραφείο, Αθήνα 1955.

Το αστικό περιβάλλον της πόλης: 1951-1974

Η περίοδος 1951-1974 χαρακτηρίζεται από παρεμβάσεις στον αστικό χώρο και έντονη ανοικοδόμηση που εν τέλει άλλαξαν την μορφή της πόλης. Κατά την πρώτη δεκαετία γίνεται προσπάθεια εξωραϊσμού της πόλης και βελτίωση των δικτύων υποδομής, ανέγερση σχολικών κτηρίων και αθλητικών εγκαταστάσεων. Η δεύτερη δεκαετία χαρακτηρίζεται από έντονη ανοικοδόμηση, εξαιτίας της αύξησης του πληθυσμού της πόλης, που συντελείται με το σύστημα των αντιπαροχών και των απαλλοτριώσεων γης. Την περίοδο αυτή, καθορίζονται οι όροι δόμησης, τόσο οι συντελεστές κάλυψης όσο και δόμησης καθ’ ύψος, σε διάφορους τομείς της πόλης. Εφαρμόζονται οικιστικά προγράμματα σε ελεύθερους χώρους και γίνονται διανομές γης στην ευρύτερη περιοχή της πόλης που περιλαμβάνει τους συνοικισμούς Απαλού, Αγναντίων, Αμφιτρίτης, Μαϊστρου, Παλαγίας και Νέας Χηλής. Στο τέλος της περιόδου αυτής η πόλη επεκτείνεται και μεταμορφώνεται ριζικά.

Δεκαετία 1951-1960

Στη δεκαετία του 50 δίνεται έμφαση στη βελτίωση του οδικού δικτύου και στην ανάπτυξη της τουριστικής υποδομής της πόλης. Παράλληλα διαμορφώνεται η εμπορική περιοχή, αναπτύσσεται το πράσινο τόσο με δενδροφυτεύσεις κατά μήκος κεντρικών οδών και της παραλιακής λεωφόρου όσο τη δημιουργία νέων κήπων και βελτιώνεται η υποδομή των βασικών δικτύων της πόλης.

Το Δ.Σ του Δήμου, χαρακτηρίζει ως εμπορική περιοχή το τμήμα της οδού Δικαστηρίων μεταξύ των πλατειών Τρούμαν (σημερινή Ελευθερίας) και και Κύπρου (σήμερα Πολυτεχνείου). Μάλιστα για τη διευκόλυνση της κυκλοφορίας των οχημάτων αποφασίζεται η μείωση του πλάτους των πεζοδρομίων της οδού κατά 0,25 μέτρα εκατέρωθεν και η αύξηση του πλάτους της σε 5 μέτρα [αρ., απόφ. 98 (08.03.1951)].

Η εμπορική περιοχή της πόλης εκτείνεται γύρω από την οδό Εμπορίου. Στην περιοχή σώζονται μέχρι και σήμερα, κατοικίες και εμπορικά καταστήματα, αρκετά από τα οποία στεγάζουν οικονομικές δραστηριότητες. Τα περισσότερα από τα κτίσματα στην περιοχή κατασκευάστηκαν κατά τη δεκαετία του 20. Στην περιοχή υπήρχε έντονη δραστηριότητα σχετικά με την εμπορία ξυλείας και υπήρχαν πολλές σχετικές αποθήκες. Κεντρικές πλατείες της περιοχής είναι η πλατεία Πολυτεχνείου και η πλατεία Ελευθερίας. Η πρώτη μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 50 ονομαζόταν, πλατεία Κύπρου (Εικόνα 1, 2). Εδώ βρισκόταν και το παλιό Δημαρχείο της πόλης, στις εγκαταστάσεις του οποίου στεγάζονται σήμερα διάφορες υπηρεσίες και σωματεία. Η πλατεία Ελευθερίας (Εικόνα 3), τότε πλατεία Τρούμαν, βρίσκεται στο τμήμα της περιοχής που οδηγεί στον Επιβατικό σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης και το λιμάνι.

image Εικόνα 1. Η πλατεία Κύπρου σήμερα (πλατεία Πολυτεχνείου) και το παλιό δημαρχείο της πόλης. Πηγή: ομάδα εργασίας.

image Εικόνα 2. Η πλατεία Κύπρου σήμερα (πλατεία Πολυτεχνείου) και η οδός Εμπορίου Πηγή: ομάδα εργασίας.

image Εικόνα 3. Η πλατεία Τρούμαν σήμερα (πλατεία Ελευθερίας). Πηγή: ομάδα εργασίας

Η εμπορική περιοχή της πόλης σήμερα

Κατοικίες και καταστήματα στην ευρύτερη περιοχή της οδού Εμπορίου. Περιδιάβαση στην περιοχή ...σήμερα (βίντεο, δημιουργία: ομάδα εργασίας).



Έργα βελτίωσης οδικού δικτύου

Για τη βελτίωση της υποδομής του οδικού δικτύου, το Δημοτικό Συμβούλιο λαμβάνει αποφάσεις που αφορούν τόσο τη βελτίωση των υλικών κατασκευής των οδών [αρ. απόφ.. 108-110, 129 (8/3/1951)]., την κυβολιθόστρωση τους, όσο την τοποθέτηση πινακίδων ονομασίας οδών, στη διασταύρωση τους, και πλατειών της πόλης. Το τελευταίο αποφασίζεται και για τη διευκόλυνση των απογραφέων της 7η Απριλίου του 1951 [αρ. απόφ. 132 (8/3/1951)]. Η αυξημένη κυκλοφορία αυτοκινήτων και βαρέων φορτηγών για τη μεταφορά εμπορευμάτων, την εποχή αυτή σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες, καθιστά επιβεβλημένο τον εμπλουτισμό σε τσιμέντο του υλικού κατασκευής των κρασπέδων και ρείθρων, ειδικότερα σε εμπορικές οδούς, για την ενίσχυση της στερεότητάς τους και της ανθεκτικότητας τους. Ενδεικτικά αναφέρουμε την απόφαση του Δ.Σ. [αρ. απόφ. 91 (08.03.1951)], σύμφωνα με την οποία αποφασίζεται, κατόπιν αιτήματος του εργολάβου που ανέλαβε την κατασκευή ρείθρων και κρασπέδων επί των οδών Μοσχονησίων και Δικαστηρίων, «η πρόσμιξις της αναλογίας του τσιμέντου να αυξηθεί από 468 σε 600 κιλά κατά κυβικό μέτρο σκυροκονιάματος» και αυτό γιατί «λόγω του στενού πλάτους των οδών (4,5 μέτρα) ένθα κατασκευάζονται τα ρείθρα, η κυκλοφορία των οχημάτων κατά τας διασταυρώσεις αυτών θα γίνηται επί των ρείθρων, τα οποία με την αναλογία εκ τσιμέντου με την οποία κατασκευάζονται σήμερον εκ σκυροκονιάματος δεν είναι δυνατόν αν ανθέξουν ταύτα εις την κυκλοφορία οχημάτων επ αυτών».

Έργα βελτίωσης δικτύων υποδομής

Η βελτίωση των δικτύων υποδομής της πόλης αποτελεί προτεραιότητα για το Δήμο. Έτσι, στο πλαίσιο αυτό, λαμβάνονται αποφάσεις που αφορούν τόσο το δίκτυο ύδρευσης και αποχέτευσης όσο ηλεκτροδότησης της πόλης. Ενισχύεται το σύστημα οχετών της πόλης για τη μεταφορά των όμβριων υδάτων και των λυμάτων με τη κατασκευή νέων αγωγών [αρ. απόφ. 112 (08.03.1951)] και παράλληλα συντηρείται το δίκτυο με απολυμάνσεις και καθαρισμούς [αρ. απόφ. 115 (08.03.1951), αρ. απόφ. 102, (08.03.1951) ]. Παράλληλα συντηρείται και επισκευάζεται το δίκτυο ύδρευσης [αρ. απόφ. 183, 193 (26.03.1951)], επεκτείνεται με την προσθήκη νέων υδροσωλήνων ύδρευσης σε τομείς και πάρκα της πόλης [αρ. απόφ. 192 (26.03.1951)] και εμπλουτίζεται για την κάλυψη των αναγκών της πυροσβεστικής [«τοποθέτηση στομίων επί του δικτύου ύδρευσης της Λεωφόρου Βασιλέως Γεωργίου Β’ για τι ς ανάγκες της πυροσβεστικής υπηρεσίας» αρ. απόφ. 194 (26.03.1951)].

Έργα ανάπτυξης πρασίνου

Την ίδια περίοδο γίνονται έργα ανάπτυξης του πρασίνου της πόλης και διαμόρφωση των δημόσιων κήπων για την αναψυχή των δημοτών. Αγοράζονται για φύτευση δενδρύλλια και σπόροι [αρ. απόφ. 105 και 117- 119 (08.03.1951)], δημιουργούνται νέοι κήποι και δεντροστοιχίες κατά μήκος κεντρικών οδικών αρτηριών [αρ. απόφ. 106 (08.03.1951)], περιφράσσονται πρασιές για την προφύλαξη τους [αρ. απόφ. 191 (26.03.1951), περίφραξη των πρασιών στην οδό Βασιλέως Γεωργίου Β] Παράλληλα εξωραΐζεται ο δημόσιος χώρος πρασίνου με τη διαμόρφωση του μεγάλου πάρκου της πόλης (σήμερα το δημοτικό πάρκο) [αρ. από. 185 (26/3/51), ισοπέδωση ανώμαλων χώρου στο μεγάλο πάρκο της πόλης], εξοπλίζονται κήποι της πόλης με πάγκους για τους δημότες [αρ. από. 186 (26/3/51)].

Ανάπτυξη της τουριστικής υποδομής


Η ανάπτυξη της τουριστικής υποδομής της πόλης και ο εξωραϊσμός της για την προσέλκυση επισκεπτών αποτελεί μέλημα της τοπικής αρχής. Ενδεικτική είναι η αιτιολόγηση απόφασης για την κυβολιθόστρωση της Πλατείας Τρούμαν (σημερινή Ελευθερίας), η οποία χωροθετείται προς τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης, καθώς αυτή είναι «το κέντρο της εμπορικής κινήσεως και είναι συγχρόνως ο στόχος της πρώτης εντύπωσις του ξένου επισκέπτου του ταξιδεύοντος με τους σιδηροδρόμους της Γαλλοελληνικής Εταιρείας» (αρ. αποφ. 198/25/3/1951) (Εικόνα 4)

image

Εικόνα 4. Ανάπτυξη της τουριστικής υποδομής ως προτεραιότητα του Δήμου Αλεξανδρούπολης (αρ. αποφ. 198/25/3/1951). Πηγή: Αρχεία Δήμου Αλεξανδρούπολης.

image

Εικόνα 5. Η πλατεία Τρούμαν σήμερα (πλατεία Ελευθερίας), στα αριστερά διακρίνεται ο επιβατικός σταθμός και στο βάθος δεξιά το λιμάνι. Πηγή: ομάδα εργασίας

Kατασκευή ξενοδοχειακών μονάδων

Στα μέσα της δεκαετίας του 50, μέσα στο άλσος ξεκίνησε η κατασκευή του Μοτέλ Αστήρ, ιδιοκτησία της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας. Το μοτέλ χωροθετείται στη δυτική πλευρά της πόλης και συνορεύει δυτικά με τη γέφυρα του ρέματος Βανικιώτη, ανατολικά με το γυμναστήριο και νότια με το παραλιακό μέτωπο της πόλης. Ο χώρος κατασκευής του μοτέλ ήταν δημόσιο κτήμα και συγκεκριμένα οικοπεδική έκταση εμβαδού 26.000 τ.μ το οποίο εκποιήθηκε από το Ελληνικό Δημόσιο στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος (ΕΤΕ) Α.Ε. Οι εργασίες κατασκευής της μονάδας ολοκληρώθηκαν το 1958 οπότε και λειτούργησε για πρώτη φορά. Το 1968 η ΕΤΕ ανέθεσε τη λειτουργία του στη θυγατρική της εταιρία, «ΑΞΕ ΑΣΤΗΡ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΑΚΗ» η οποία και το ανακαίνισε ριζικά.

Στη δεκαετία του 1910, στην περιοχή όπου κατασκευάστηκε το μοτέλ, βρισκόταν ο σταθμός του Δυτικού Σιδηροδρόμου Joncion Salonique – Constantinople (Ενωτικός – J.S.C.). Οι εγκαταστάσεις του σιδηροδρόμου χωροθετούνταν στην ευρύτερη περιοχή (Εικόνα 2) και ειδικότερα στην περιοχή που βρίσκονται σήμερα το κλειστό γυμναστήριο (2) και το κλειστό κολυμβητήριο (3), στο χώρο παράλληλα προς την Λεωφόρο Μάκρης (5). Στην περιοχή, από το γυμναστήριο και μέχρι το ρέμα Βανικιώτη (4) υπήρχε δεξαμενή τροφοδοσίας των ατμομηχανών με νερό και το πετροκάρβουνο για την κίνηση των ατμομηχανών (Εικόνα 2). Μέσα στο ίδιο άλσος (Εικόνα 6), στη δεκαετία του 60, ακολούθησε η ανέγερση ενός δεύτερου ξενοδοχείου, ίδιων συμφερόντων, του «ΕΓΝΑΤΙΑ», στη θέση όπου στεγαζόταν κατά τη δεκαετία του 20 τα σφαγεία της πόλης ((1), Εικόνα 6).

image

Εικόνα 6. Η περιοχή του Αστήρ Μοτέλ με τις εγκαταστάσεις την περίοδο των δεκαετιών 20 και 30 στη σημερινή έκταση της πόλης. Πηγή: Ομάδα εργασία με επεξεργασία με το Google earth.

image

Εικόνα 7. Η περιοχή του άλσους όπου βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του Αστήρ Μοτέλ σήμερα. Πηγή: Ομάδα εργασίας

Εγκαταστάσεις Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού (Ε.Ο.Τ.)

Την ίδια δεκαετία προωθείται η ανάπτυξη της ευρύτερης παραλιακής ζώνης της πόλης και διαμορφώνονται, για την κάλυψη των τουριστών αναγκών, οι εγκαταστάσεις του ΕΟΤ που βρίσκονται στη λεωφόρο Μάκρης με κατεύθυνση προς την Χηλή (δυτική έξοδος της πόλης). Χαρακτηριστικό είναι το δημοσίευμα της εφημερίδα Μακεδονίας στο φύλο της 12ης /9/1969 (Εικόνα 8)

image

Εικόνα 8. Καταλύματα ΕΟΤ. Πηγή: Εφημερίδα Μακεδονία (12/9/1969)


image

Εικόνα 9. Η περιοχή του ΕΟΤ το 1970. Πηγή: Ιδιωτικό αρχείο Ε. Δουλάμη

Μεταβολές του τοπίου στο χρόνο



Εξέλιξη της έκτασης της πόλης - Πολεδoμικά σχέδια και μεταβολές χρήσεων γης


Τοπία της πόλης και διαχρονικές μεταβολές


Το ρέμα Βανικιώτη

Το θαλάσσιο μέτωπο της πόλης

Επικοινωνία



Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης


Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία


Εργαστήριο Έρευνας και Επικοινωνίας για το Περιβάλλον και την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση


Νέα Χηλή, Τ.Κ. 68.131, Αλεξανδρούπολη

 

Φόρμα Επικοινωνίας